Book IV

Caesar arrives in Spain

At procul extremis terrarum Caesar in oris

Martem saevus agit, non multa caede nocentem,

Maxima sed fati ducibus momenta daturum.

Iure pari rector castris Afranius illis

5

Ac Petreius erat: concordia duxit in aequas

Imperium commune vices, tutelaque valli

Pervigil alterno paret custodia signo.

His praeter Latias acies erat impiger Astur,

Vettonesque leves, profugique a gente vetusta

10

Gallorum Celtae, miscentes nomen Iberis.

Colle tumet modico, lenique excrevit in altum

Pingue solum tumulo: super hunc fundata vetusta

Surgit Ilerda manu: placidis praelabitur undis

Hesperios inter Sicoris non ultimus amnes;

15

Saxeus ingenti quem pons amplectitur arcu,

Hibernas passurus aquas. At proxima rupes

Signa tenet Magni: nec Caesar colle minore

Castra levat: medius dirimit tentoria gurges.

Explicat hinc tellus campos effusa patentes,

pepulisse tuo: nam gurgite mixto,

20

Vix oculo prendente modum, camposque coerces,

Cinga rapax, vetitus fluctus et litora cursu

Oceani Qui praestat terris, aufert tibi nomen Iberus.

Prima dies belli cessavit Marte cruento,

25

Spectandasque ducum vires numerosaque signa

Exposuit. Piguit sceleris; pudor arma furentum

Continuit; patriaeque et ruptis legibus unum

Donavere diem. Prono tunc Caesar Olympo

In noctem subita circumdedit agmina fossa,

30

Dum primae perstant acies, hostemque fefellit,

Et prope consertis obduxit castra maniplis.

Luce nova collem subito conscendere cursu,

Qui medius tutam castris dirimebat Ilerdam,

Imperat. Huc hostem pariter terrorque pudorque

35

Impulit; et rapto tumulum prior agmine cepit.

His virtus ferrumque locum promittit: at illis

Ipse locus. Miles rupes oneratus in altas

Nititur: adversoque acies in monte supina

Haeret, et in tergum casura, umbone sequentis

40

Erigitur. Nulli telum vibrare vacabat,

Dum labat et fixo firmat vestigia pilo,

Dum scopulos stirpesque tenent, atque, hoste relicto,

Caedunt ense viam. Vidit lapsura ruina

Agmina dux, equitemque iubet succedere bello,

45

Munitumque latus laevo praeducere gyro.

Sic pedes ex facili, nulloque urgente, receptus,

Irritus et victor, subducto Marte, pependit.

Hactenus armorum discrimina: cetera bello

Fata dedit variis incertus motibus aer.

50

Pigro bruma gelu, siccis Aquilonibus haerens,

Aethere constricto pluvias in nube tenebat.

Urebant montana nives, camposque iacentes

Non duraturae conspecto sole pruinae:

Atque omnis propior mergenti sidera coelo

55

Aruerat tellus hiberno dura sereno.

Sed postquam vernus calidum Titana recepit

Spring brings heavy rains to Spain

Sidera respiciens delapsae portitor Helles,

Atque iterum, aequatis ad iustae pondera Librae

Temporibus, vicere dies: tunc, sole relicto,

60

Cynthia quo primum cornu dubitanda refulsit,

Exclusit Boream, flammasque accepit ab Euro.

Ille suo nubes quascumque invenit in axe,

Torsit in occiduum Nabataeis flatibus orbem:

Et quas sentit Arabs, et quas Gangetica tellus

65

Exhalat nebulas, quidquid concrescere primus

Sol patitur, quidquid coeli fuscator Eoi

Intulerat Corus, quidquid defenderat Indos,

Incendere diem nubes, oriente remotae;

Nec medio potuere graves incumbere mundo,

70

Sed nimbos rapuere fuga. Vacat imbribus Arctos

Et Notus; in solam Calpen fluit humidus aer.

Hic, ubi iam Zephyri fines et summus Olympi

Cardo tenet Tethyn, vetitae transcurrere, densos

Involvere globos; congestumque aeris atri

75

Vix recipit spatium, quod separat aethere terram.

Iamque polo pressae largos densentur in imbres,

Spissataeque fluunt: nec servant fulmina flammas,

Quamvis crebra micent: moriuntur fulgura nimbis

Hinc imperfecto complectitur aera gyro

80

Arcus, vix ulla variatus luce colorem,

Oceanumque bibit, raptosque ad nubila fluctus

Pertulit, et coelo diffusum reddidit aequor.

Iamque Pyrenaeae, quas numquam solvere Titan

Evaluit, fluxere nives, fractoque madescunt

85

Saxa gelu. Tunc, quae solitis e fontibus exit,

Non habet unda vias: tam largas alveus omnis

A ripis accepit aquas. Iam naufraga campo

Caesaris arma natant, impulsaque gurgite multo

Castra labant: alto restagnant flumina vallo.

90

Non pecorum raptus faciles, non pabula mersi

Ulla ferunt sulci: tectarum errore viarum

Fallitur occultis sparsus populator in agris.

Iamque, comes semper magnorum prima malorum.

Saeva fames aderat: nulloque obsessus ab hoste

95

Miles eget; toto censu non prodigus emit

Exiguam Cererem. Pro lucri pallida tabes!

Non deest prolato ieiunus venditor auro.

Iam tumuli collesque latent: iam flumina cuncta

Condidit una palus, vastaque voragine mersit:

100

Absorpsit penitus rupes, ac tecta ferarum

Detulit, atque ipsas hausit, subitisque frementes

Vorticibus contorsit aquas et repulit aestus

Fortior Oceani. Nec Phoebum surgere sentit

Nox subiecta polo; rerum discrimina miscet

105

Deformis coeli facies iunctaeque tenebrae.

Sic mundi pars ima iacet, quam zona nivalis

Perpetuaeque premunt hiemes; non sidera coelo

Ulla videt, sterili non quidquam frigore gignit,

Sed glacie medios signorum temperat ignes.

110

Sic, o summe parens mundi, sic sorte secunda

Aequorei rector facias, Neptune, tridentis:

Et tu perpetuis impendas aera nimbis;

Tu remeare vetes quoscumque emiseris aestus.

Non habeant amnes declivem ad litora cursum,

115

Sed pelagi referantur aquis: concussaque tellus

Laxet iter fluviis. Hos campos Rhenus inundet,

Hos Rhodanus: vastos obliquent flumina fontes.

Rhipaeas huc solve nives, huc stagna lacusque

Et pigras, ubicumque iacent, effunde paludes:

120

Et miseras bellis civilibus eripe terras.

Caesar Resumes the Offensive

Sed parvo Fortuna viri contenta pavore,

Plena redit, solitoque magis favere secundi

Et veniam meruere dei. Iam rarior aer,

Et par Phoebus aquis, densas in vellera nubes

125

Sparserat, et noctes ventura luce rubebant:

Servatoque loco rerum, discessit ab astris

Humor, et ima petit, quidquid pendebat aquarum.

Tollere silva comas, stagnis emergere colles

Incipiunt, visoque die durescere valles.

130

Utque habuit ripas Sicoris, camposque reliquit,

Primum cana salix madefacto vimine parvam

Texitur in puppim, caesoque inducta iuvenco

Vectoris patiens tumidum superenatat amnem.

Sic Venetus stagnante Pado, fusoque Britannus

135

Navigat Oceano: sic, cum tenet omnis Nilus,

Conseritur bibula Memphitis cymba papyro.

His ratibus transiecta manus festinat utrinque

Succisum curvare nemus; fluviique ferocis

Incrementa timens, non primis robora ripis

140

Imposuit: medios pontem distendit in agros.

Ac ne quid Sicoris repetitis audeat undis,

Spargitur in sulcos, et scisso gurgite rivis

Dat poenas maioris aquae. Postquam omnia fatis

Caesaris ire videt, celsam Petreius Ilerdam

145

Deserit, et noti diffisus viribus orbis,

Indomitos quaerit populos et semper in arma

Mortis amore feros, et tendit in ultima mundi.

Nudatos Caesar colles desertaque castra

Conspiciens, capere arma iubet, nec quaerere pontem

150

Nec vada, sed duris fluvium superare lacertis.

Paretur, rapuitque ruens in proelia miles,

Quod fugiens timuisset, iter. Mox uda receptis

Membra fovent armis, gelidosque a gurgite cursu

Restituunt artus, donec decresceret umbra,

155

In medium surgente die. Iamque agmina summa

Carpit eques, dubiique fugae pugnaeque tenentur.

Adtollunt campo geminae iuga saxea rupes,

Valle cava media. Tellus hinc ardua celsos

Continuat colles: tutae quos inter opaco

160

Anfractu latuere viae. Quibus hoste potito

Faucibus, emitti terrarum in devia Martem

Inque feras gentes, Caesar videt. Ite sine ullo

Ordine, ait, raptumque fuga convertite bellum,

Et faciem pugnae vultusque inferte minaces:

165

Nec liceat pavidis ignava occumbere morte:

Excipiant recto fugientes pectore ferrum.

Dixit, et ad montes tendentem praevenit hostem.

Illic exiguo paullum distantia vallo

Castra locant. Postquam spatio languentia nullo

Pompey’s and Caesar’s armies fraternize

170

Mutua conspicuos habuerunt lumina vultus,

Et fratres natosque suos videre patresque,

Deprensum est civile nefas! Tenuere parumper

Ora metu: tantum nutu motoque salutant

Ense suos. Mox ut stimulis maioribus ardens

175

Rupit amor leges, audet transcendere vallum

Miles, in amplexus effusas tendere palmas.

Hospitis ille ciet nomen; vocat ille propinquum:

Admonet hunc studiis consors puerilibus aetas:

Nec Romanus erat, qui non agnoverat hostem.

180

Arma rigant lacrimis, singultibus oscula rumpunt:

Et, quamvis nullo maculatus sanguine, miles,

Quae potuit, fecisse timet. Quid pectora pulses?

Quid, vesane, gemis? fletus quid fundis inanes,

Nec te sponte tua sceleri parere fateris?

185

Usque adeone times, quem tu facis ipse timendum?

Classica dent bellum; saevos tu neglige cantus:

Signa ferant; cessa: iamiam civilis Erinnys

Concidet, et Caesar generum privatus amabit.

Nunc ades, aeterno complectens omnia nexu,

190

O rerum mixtique salus, Concordia, mundi,

Et sacer orbis amor: magnum nunc saecula nostra

Venturi discrimen habent. Periere latebrae

Tot scelerum: populo venia est erepta nocenti:

Agnovere suos. Pro numine fata sinistro,

195

Exigua requie tantas augentia clades!

Pax erat, et miles, castris permixtus utrisque,

Errabat: duro concordes cespite mensas

Institunt, et permixto libamina Baccho

Gramineis fluxere focis: iunctoque cubili

200

Extrahit insomnes bellorum fabula noctes:

Quo primum steterint campo, qua lancea dextra

Exierit. Dum, quae gesserunt fortia, iactant,

Et dum multa negant, quod solum fata petebant,

Est miseris renovata fides, atque omne futurum

205

Crevit amore nefas. Nam postquam foedera pacis

Cognita Petreio, seque et sua tradita venum

Castra videt, famulas scelerata ad proelia dextras

Excitat, atque hostes turba stipatus inermes

Praecipitat castris, iunctosque amplexibus ense

210

Separat, et multo disturbat sanguine pacem.

Addidit ira ferox moturas proelia voces:

Immemor o patriae, signorum oblite tuorum,

Non potes hoc causae, miles, praestare senatus,

Adsertor victo redeas ut Caesare; certe

215

Ut vincare, potes. Dum ferrum, incertaque fata,

Quique fluat multo non deerit vulnere sanguis,

Ibitis ad dominum, damnataque signa feretis?

Utque habeat famulos nullo discrimine, Caesar

Exorandus erit? ducibus quoque vita petenda est?

220

Numquam nostra salus pretium mercesque nefandae

Proditionis erit: non hoc civilia bella,

Ut vivamus, agunt. Trahimur sub nomine pacis.

Non chalybem gentes penitus fugiente metallo

Eruerent, nulli vallarent oppida muri,

225

Non sonipes in bella ferox, non iret in aequor

Turrigeras classis pelago sparsura carinas,

Si bene libertas umquam pro pace daretur.

Hostes nempe meos sceleri iurata nefando

Sacramenta tenent: at vobis vilior hoc est

230

Vestra fides, quod pro causa pugnantibus aequa

Et veniam sperare licet. Pro dira pudoris

Foedera! Nunc toto fatorum ignarus in orbe,

Magne, paras acies, mundique extrema tenentes

Sollicitas reges, cum forsan foedere nostro

235

Iam tibi sit promissa salus. Sic fatur, et omnes

Concussit mentes, scelerumque reduxit amorem.

Sic, ubi desuetae silvis in carcere clauso

Mansuevere ferae, et vultus posuere minaces,

Atque hominem didicere pati: si torrida parvus

240

Venit in ora cruor, redeunt rabiesque furorque,

Admonitaeque tument gustato sanguine fauces;

Fervet, et a trepido vix abstinet ira magistro.

Itur in omne nefas: et quae Fortuna deorum

Invidia caeca bellorum in nocte tulisset,

245

Fecit monstra fides: inter mensasque torosque,

Quae modo complexu foverunt, pectora caedunt.

Et quamvis primo ferrum strinxere gementes,

Ut dextrae iusti gladius dissuasor adhaesit,

Dum feriant, odere suos, animosque labantes

250

Confirmant ictu. Fervent iam castra tumultu,

Et scelerum turba: rapiuntur colla parentum.

Ac velut occultum pereat scelus, omnia monstra

In faciem posuere ducum: iuvat esse nocentes.

Tu, Caesar, quamvis spoliatus milite multo,

255

Agnoscis superos. Neque enim tibi maior in arvis

Emathiis fortuna fuit, nec Phocidos undis

Massiliae, Phario nec tantum est aequore gestum.

Hoc siquidem solo civilis crimine belli

Dux caussae melioris eris. Polluta nefanda

Caesar lets thirst do his fighting

260

Agmina caede duces iunctis committere castris

Non audent, altaeque ad moenia rursus Ilerdae

Intendere fugam. Campos eques obvius omnes

Abstulit, et siccis inclusit collibus hostem.

Tunc inopes undae praerupta cingere fossa

265

Caesar avet, nec castra pati contingere ripas,

Aut circum largos curvari brachia fontes.

Ut leti videre viam, conversus in iram

Praecipitem timor est. Miles, non utile clausis

Auxilium, mactavit equos: tandemque coactus

270

Spe posita damnare fugam, casurus in hostes

Fertur. Ut effuso Caesar decurrere passu

Vidit, et ad certam devotos tendere mortem:

Tela tene iam, miles, ait, ferrumque ruenti

Subtrahe: non ullo constet mihi sanguine bellum:

275

Vincitur haud gratis, iugulo qui provocat hostem.

En sibi vilis adest invisa luce iuventus,

Iam damno peritura meo. Non sentiet ictus,

Incumbet gladiis, gaudebit sanguine fuso.

Deserat hic fervor mentes, cadat impetus amens.

280

Perdant velle mori. Sic deflagrare minaces

Incassum et vetito passus languescere bello,

Substituit merso dum nox sua lumina Phoebo.

Inde ubi nulla data est miscendi copia Martis,

Paullatim cadit ira ferox, mentesque tepescunt;

285

Saucia maiores animos ut pectora gestant,

Dum dolor est ictusque recens, et mobile nervis

Conamen calidus praebet cruor, ossaque nondum

Adduxere cutem: si conscius ensis adacti

Stat victor, tenuitque manus, tunc frigidus artus

290

Adligat atque animum subducto robore torpor,

Postquam sicca rigens adstrinxit vulnera sanguis.

Iamque inopes undae, primum tellure refossa,

Occultos latices abstrusaque flumina quaerunt:

Nec solum rastris durisque ligonibus arva,

295

Sed gladiis fodere suis: puteusque cavati

Montis ad irrigui premitur fastigia campi.

Non se tam penitus, tam longe luce relicta

Merserit Asturii scrutator pallidus auri.

Non tamen aut tectis sonuerunt cursibus amnes,

300

Aut micuere novi, percusso pumice, fontes:

Atra nec exiguo stillant sudantia rore,

Aut impulsa levi turbatur glarea vena.

Tunc exhausta super multo sudore iuventus

Extrahitur, duris silicum lassata metallis.

305

Quoque minus possent siccos tolerare vapores,

Quaesitae fecistis aquae. Nec languida fessi

Corpora sustentant epulis, mensasque perosi

Auxilium fecere famem. Si mollius arvum

Prodidit humorem, pingues manus utraque glebas

310

Exprimit ora super. Nigro si turbida limo

Colluvies immota iacet, cadit omnis in haustus

Certatim obscoenos miles: moriensque recepit,

Quas nollet victurus, aquas: rituque ferarum

Distentas siccant pecudes, et lacte negato,

315

Sordidus exhausto sorbetur ab ubere sanguis.

tunc herbas frondesque terunt, et rore madentes

Destringunt ramos: ac si quos palmite crudo

Arboris aut tenera succos pressere medulla.

O fortunati, fugiens quos barbarus hostis

320

Fontibus immixto stravit per rura veneno.

Hos licet in fluvios saniem tabemque ferarum,

Pallida Dictaeis, Caesar, nascentia saxis

Infundas aconita palam, Romana iuventus

Non decepta bibet. Torrentur viscera flamma,

325

Oraque sicca rigent squamosis aspera linguis.

Iam marcent venae, nulloque humore rigatus

Aeris alternos angustat pulmo meatus,

Recissoque nocent suspiria dura palato.

Pandunt ora tamen, nocturnumque aera captant.

330

Exspectant imbres, quorum modo cuncta natabant

Impulsu, et siccis vultus in nubibus haerent.

Quoque magis miseros undae ieiunia solvant,

Non super arentem Meroen Cancrique sub axe,

Qua nudi Garamantes arant, sedere: sed inter

335

Stagnantem Sicorim et rapidum deprensus Iberum

Spectat vicinos sitiens exercitus amnes.

Iam domiti cessere duces, pacisque petendae

Auctor damnatis supplex Afranius armis,

Semianimes in castra trahens hostilia turmas,

340

Victoris stetit ante pedes. Servata precanti

Maiestas, non fracta malis, interque priorem

Fortunam casusque novos gerit omnia victi,

Sed ducis, et veniam securo pectore poscit:

Si me degeneri stravissent fata sub hoste

345

Non deerat fortis rapiendo dextera leto:

At nunc sola mihi est orandae caussa salutis,

Dignum donanda, Caesar, te credere vita.

Non partis studiis agimur, nec sumsimus arma

Consiliis inimica tuis. Nos denique bellum

350

Invenit civile duces; caussaeque priori,

Dum potuit, servata fides. Nil fata moramur:

Tradimus Hesperias gentes, aperimus Eoas,

Securumque orbis patimur post terga relicti.

Nec cruor effusus campis tibi bella peregit,

355

Nec ferrum lassaeque manus. Hoc hostibus unum,

Quod vincas, ignosce tuis. Nec magna petuntur.

Otia des fessis, vitam patiaris inermes

Degere, quam tribuis: campis prostrata iacere

Agmina nostra putes: neque enim felicibus armis

360

Misceri damnata decet, partemque triumphi

Captos ferre tui: turba haec sua fata peregit.

Hoc petimus, victos ne tecum vincere cogas.

Dixerat: at facilis Caesar vultuque serenus

Flectitur, atque usum belli poenamque remittit.

365

Ut primum iustae placuerunt foedera pacis,

Incustoditos decurrit miles ad amnes;

Incumbit ripis, permissaque flumina turbat.

Continuus multis subitarum tractus aquarum,

Aera non passus vacuis discurrere venis,

370

Arctavit clausitque animam: nec fervida pestis

Cedit adhuc: sed morbus egens iam gurgite plenis

Visceribus sibi poscit aquas. Mox robora nervis

Et vires rediere viris. O prodiga rerum

Luxuries, numquam parvo contenta parato,

375

Et quaesitorum terra pelagoque ciborum

Ambitiosa fames, et lautae gloria mensae,

Discite, quam parvo liceat producere vitam,

Et quantum natura petat. Non erigit aegros

Nobilis ignoto diffusus consule Bacchus:

380

Non auro murrhaque bibunt; sed gurgite puro

Vita redit. Satis est populis fluviusque Ceresque.

Heu miseri, qui bella gerunt! Tunc, arma relinquens

Victori, miles spoliato pectore tutus

Innocuusque suas, curarum liber, in urbes

385

Spargitur. O quantum donata pace potitos

Excussis umquam ferrum vibrasse lacertis

Poenituit, tolerasse sitim, frustraque rogasse

Prospera bella deos. Nempe usis Marte secundo

Tot dubiae restant acies, tot in orbe labores:

390

Ut numquam fortuna labet successibus anceps,

Vincendum toties, terras fundendus in omnes

Est cruor, et Caesar per tot sua fata sequendus.

Felix, qui potuit, mundi nutante ruina,

Quo iaceat iam scire loco. Non proelia fessos

395

Ulla vocant, certos non rumpunt classica somnos.

Iam coniunx natique rudes et sordida tecta

Et non deductos recipit sua terra colonos.

Hoc quoque securis oneris fortuna remisit,

Sollicitus menti quod abest favor. Ille salutis

400

Est auctor, dux ille fuit. Sic proelia soli

Felices nullo spectant civilia voto.

Non eadem belli totum fortuna per orbem

Constitit: in partes aliquid sed Caesaris ausa eat,

Vulteis fights in the Adriatic

Qua maria Hadriaci longas ferit unda Salonas,

405

Et tepidum in molles Zephyros excurrit Iader.

Illic, bellaci confisus gente Curictum,

Quos alit Hadriaco tellus circumflua ponto,

Clauditur extrema residens Antonius ora,

Cautus ab incursu belli, si sola recedat,

410

Expugnat quae tuta, fames. Non pabula tellus

Pascendis submittit equis, non proserit ullam

Flava Ceres segetem: spoliabat gramine campum

Miles, et adtonso miseris iam dentibus arvo

Castrorum siccas de cespite vulserat herbas,

415

Ut primum adversae socios in litore terrae

Et Basilum videre ducem: nova furta per aequor

Exquisita fugae. Neque enim de more carinas

Extendunt, puppesque levant, sed firma gerendis

Molibus insolito contexunt robora ductu.

420

Namque ratem vacuae sustentant undique cuppae,

Quarum porrectis series constricta catenis

Ordinibus geminis obliquas excipit alnos.

Nec gerit expositum telis in fronte patenti

Remigium: sed, quod trabibus circumdedit aequor,

425

Hoc ferit, et taciti praebet miracula cursus,

Quod nec vela ferat, nec apertas verberet undas.

Tunc freta servantur, dum se declivibus undis

Aestus agat, refluoque mari nudentur arenae.

Iamque relabenti crescebant litora ponto;

430

Missa ratis prono defertur lapsa profundo,

Et geminae comites. Cunctas super ardua turris

Eminet, et tremulis tabulata minantia pinnis.

Noluit Illyricae custos Octavius undae

Confestim tentare ratem, celeresque carinas

435

Continuit, cursu crescat dum praeda secundo:

Et temere ingressos repetendum invitat ad aequor

Pace maris. Sic dum pavidos formidine cervos

Claudat odoratae metuentes aera pennae,

Aut dum dispositis adtollat retia varis

440

Venator, tenet ora levis clamosa Molossi,

Spartanos Cretasque ligat: nec creditur ulli

Silva cani, nisi qui presso vestigia rostro

Colligit, et praeda nescit latrare reperta,

Contentus tremulo monstrasse cubilia loro.

445

Nec mora: complentur moles, avideque petitis

Insula deseritur ratibus, quo tempore primas

Impedit ad noctem iam lux extrema tenebras.

At Pompeianus fraudes innectere ponto

Antiqua parat arte Cilix, passusque vacare

450

Summa freti, medio suspendit vincula ponto,

Et laxas fluitare sinit religatque catenas

Rupis ab Illyricae scopulis. Nec prima, nec illa,

Quae sequitur, tardata ratis: sed tertia moles

Haesit, et ad cautes adducto fune secuta est.

455

Impendent cava saxa mari, ruituraque semper

Stat (mirum) moles, et silvis aequor inumbrat.

Huc fractas Aquilone rates submersaque pontus

Corpora saepe tulit, caecisque abscondit in antris:

Restituit raptus tectum mare: quumque cavernae

460

Evomuere fretum, contorti vorticis undae

Tauromenitanam vincunt fervore Charybdin.

Hic Opiterginis moles onerata colonis

Constitit: hanc omni puppes statione solutae

Circumeunt: alii rupes ac litora complent.

465

Vulteius tacitas sensit sub gurgite fraudes;

(Dux erat ille ratis,) frustra qui vincula ferro

Rumpere conatus, poscit spe proelia nulla,

Incertus qua terga daret, qua pectora bello.

Hoc tamen in casu, quantum deprensa valebat,

470

Effecit virtus: inter tot milia captae

Circumfusa rati et plenam vix inde cohortem

Pugna fuit; non longa quidem: nam condidit atra

Nox lucem dubiam, pacemque habuere tenebrae.

Tunc sic adtonitam venturaque fata paventem

475

Rexit magnanima Vulteius voce cohortem:

Libera non ultra, parva quam nocte, iuventus,

Consulite extremis angusto tempore rebus.

Vita brevis nulli super est, qui tempus in illa

Quaerendae sibi mortis habet: nec gloria leti

480

Inferior, iuvenes, admoto occurrere fato.

Omnibus incerto venturae tempore vitae,

Par animi laus est, et quos speraveris annos

Perdere, et extremae momentum abrumpere lucis,

Accersas dum fata manu. Non cogitur ullus

485

Velle mori. Fuga nulla patet: stant undique nostris

Intenti cives iugulis. Decernite letum,

Et metus omnis abest: cupias quodcumque necesse est.

Non tamen in caeca bellorum nube cadendum est,

Aut cum permixtis acies sua tela tenebris

490Involvunt, conserta iacent cum corpora campo,

In medium mors omnis abit, perit obruta virtus.

Nos in conspicua sociis hostique carina

Constituere dei. Praebebunt aequora testes,

Praebebunt terrae, summis dabit insula saxis:

495

Spectabunt geminae diverso e litore partes.

Nescio quod nostris magnum et memorabile fatis

Exemplum, Fortuna, paras. Quaecumque per aevum

Exhibuit monumenta fides, servataque ferro

Militiae pietas, transibit nostra iuventus.

500

Namque suis pro te gladiis incumbere, Caesar,

Esse parum scimus: sed non maiora supersunt

Obsessis, tanti quae pignora demus amoris.

Abscidit nostrae multum sors invida laudi,

Quod non cum senibus capti natisque tenemur.

505

Indomitos sciat esse viros, timeatque furentes

Et morti faciles animos, et gaudeat hostis

Non plures haesisse rates. Tentare parabunt

Foederibus, turpique volent corrumpere vita.

O utinam, quo plus habeat mors unica famae,

510

Promittant veniam, iubeant sperare salutem:

Ne nos, cum calido fodiemus viscera ferro,

Desperasse putent. Magna virtute merendum est,

Caesar ut, amissis inter tot millia paucis,

Hoc damnum clademque vocet. Dent fata recessum

515

Emittantque licet, vitare instantia nolim.

Proieci vitam, comites, totusque futurae

Mortis agor stimulis: furor est. Agnoscere solis

Permissum est, quos iam tangit vicinia fati,

Victurosque dei celant, ut vivere durent,

520

Felix esse mori.” Sic cunctas sustulit ardor

Nobilium mentes iuvenum: cum sidera coeli

Ante ducis voces oculis humentibus omnes

Adspicerent, flexoque Ursae temone paverent,

Iidem, cum fortes animos praecepta subissent,

525

Optavere diem. Nec segnis mergere ponto

Tunc erat astra polus: nam sol Ledaea tenebat

Sidera, vicino cum lux altissima Cancro est:

Nox tum Thessalicas urgebat parva sagittas.

Detegit orta dies stantes in rupibus Istros,

530

Pugnacesque mari Graia cum classe Liburnos.

Tentavere prius suspenso vincere bello

Foederibus, fieret captis si dulcior ipsa

Mortis vita mora. Stabat devota iuventus,

Damnata iam luce ferox, securaque pugnae

535

Promisso sibi fine manu: nullique tumultus

Excussere viris mentes ad summa paratas:

Innumerasque simul pauci terraque marique

Sustinuere manus: tanta est fiducia mortis.

Utque satis bello visum est fluxisse cruoris,

540

Versus ab hoste furor. Primus dux ipse carinae

Vulteius, iugulo poscens iam fata retecto,

Ecquis, ait, iuvenum est, cuius sit dextra cruore

Digna meo, certaque fide per vulnera nostra

Testetur se velle mori? Nec plura locuto

545

Viscera non unus iamdudum transigit ensis.

Collaudat cunctos: sed eum, cui vulnera prima

Debebat, grato moriens interficit ictu.

Concurrent alii, totamque in partibus unis

Bellorum fecere nefas. Sic semine Cadmi

550

Emicuit Dircaea cohors, ceciditque suorum

Vulneribus, dirum Thebanis fratribus omen:

Phasidos et campis insomni dente creati

Terrigenae, missa magicis e cantibus ira,

Cognato tantos complerunt sanguine sulcos:

555

Ipsaque, inexpertis quod primum fecerat herbis,

Expavit Medea nefas. Sic mutua pacti

Fata cadunt iuvenes: nimiumque in morte virorum

Mors virtutis habet: pariter sternuntque caduntque

Vulnere letali: nec quemquam dextra fefellit,

560

Cum feriat moriente manu. Nec vulnus adactis

Debetur gladiis: percussum est pectore ferrum,

Et iugulis pressere manum. Cum sorte cruenta

Fratribus incurrant fratres, natusque parenti,

Haud trepidante tamen toto cum pondere dextra

565

Exegere enses. Pietas ferientibus una,

Non repetisse, fuit. Iam latis viscera lapsa

Semianimes traxere foris, multumque cruoris

Infudere mari. Despectam cernere lucem,

Victoresque suos vultu spectare superbo,

570

Et mortem sentire iuvat. Iam strage cruenta

Conspicitur cumulata ratis: bustisque remittunt

Corpora victores, ducibus mirantibus, ulli

Esse ducem tanti. Nullam maiore locuta est

Ore ratem totum discurrens fama per orbem.

575

Non tamen ignavae post haec exempla virorum

Percipient gentes, quam sit non ardua virtus

Servitium fugisse manu. Sed regna timentur

Ob ferrum, et saevis libertas uritur armis:

Ignoratque datos, ne quisquam serviat, enses.

580

Mors, utinam pavidos vitae subducere nolles,

Sed virtus te sola daret! Non segnior illo

Marte fuit, qui tunc Libycis exarsit in arvis.

Namque rates audax Lilybaeo litore solvit

Curio: nec forti velis Aquilone recepto

Curio fights in Libya

585

Inter semirutas magnae Carthaginis arces

Et Clupeam tenuit stationis litora notae:

Primaque castra locat cano procul aequore, qua se

Bagrada lentus agit, siccae sulcator arenae.

Inde petit tumulos exesasque undique rupes,

590Antaei quae regna vocat non vana vetustas.

Nominis antiqui cupientem noscere caussas

Cognita per multos docuit rudis incola patres,

Nondum post genitos Tellus effeta gigantes,

Terribilem Libyeis partum concepit in antris.

595

Nec tam iusta fuit terrarum gloria Typhon,

Aut Tityos Briareusque ferox: coeloque pepercit,

Quod non Phlegraeis Antaeum sustulit arvis.

Hoc quoque tam vastas cumulavit munere vires

Terra sui foetus, quod, cum tetigere parentem,

600

Iam defecta vigent renovato robore membra.

Haec illi spelunca domus: latuisse sub alta

Rupe ferunt, epulas raptos habuisse leones.

Ad somnos non terga ferae praebere cubile

Adsuerunt, non silva torum: viresque resumit

605

In nuda tellure iacens. Periere coloni

Arvorum Libyes: pereunt, quos adpulit aequor,

Auxilioque diu virtus non usa cadendi,

Terrae spernit opes: invictus robore cunctis,

Quamvis staret, erat. Tandem vulgata cruenti

610

Fama mali, terras monstris aequorque levantem

Magnanimum Alciden Libycas excivit in oras.

Ille Cleonaei proiecit terga leonis,

Antaeus Libyci. Perfudit membra liquore

Hospes, Olympiacae servato more palaestrae:

615Ille, parum fidens pedibus contingere matrem,

Auxilium membris calidas infundit arenas.

Conseruere manus et multo brachia nexu.

Colla diu gravibus frustra tentata lacertis:

Immotumque caput fixa cum fronte tenetur:

620

Miranturque habuisse parem. Nec viribus uti

Alcides primo voluit certamine totis,

Exhausitque virum: quod creber anhelitus illi

Prodidit, et gelidus fesso de corpore sudor.

Tunc cervix lassata quati: tunc pectore pectus

625

Urgeri: tunc obliqua percussa labare

Crura manu. Iam terga viri cedentia victor

Adligat, et medium, compressis ilibus, arctat:

Inguinaque insertis pedibus distendit, et omnem

Explicuit per membra virum. Rapit arida tellus

630

Sudorem: calido complentur sanguine venae.

Intumuere tori, totosque induruit artus,

Herculeosque novo laxavit corpore nodos.

Constitit Alcides stupefactus robore tanto:

Nec sic Inachiis, quamvis rudis esset, in undis

635

Desectam timuit, reparatis anguibus, hydram.

Conflixere pares, telluris viribus ille,

Ille suis. Numquam saevae sperare novercae

Plus licuit. Videt exhaustos sudoribus artus

Cervicemque viri siccam, qua ferret Olympum.

640

Utque iterum fessis iniecit brachia membris,

Non exspectatis Antaeus viribus hostis

Sponte cadit, maiorque, accepto robore, surgit.

Quisquis inest terris, in fessos spiritus artus

Egeritur; tellusque viro luctante laborat.

645

Ut tandem auxilium tactae prodesse parentis

Alcides sensit: standum est tibi, dixit, et ultra

Non credere solo, sternique vetabere terra.

Haerebis pressis intra mea pectora membris:

Huc, Antaee, cades. Sic fatus, sustulit alte

650Nitentem in terras iuvenem. Morientis in artus

Non potuit nati tellus submittere vires.

Alcides medium tenuit: iam pectora pigro

Stricta gelu: terrisque diu non credidit hostem.

Hinc, aevi veteris custos, famosa vetustas

655

Miratrixque sui signavit nomine terras.

Sed maiora dedit cognomina collibus istis,

Poenum qui Latiis revocavit ab arcibus hostem,

Scipio. Iam sedes Libyca tellure potito

Haec fuit. En, veteris cernis vestigia valli.

660

Romana hos primum tenuit victoria campos.

Curio laetatus, tamquam fortuna locorum

Bella gerat, servetque ducum sibi fata priorum,

Felici non fausta loco tentoria ponens,

Indulsit castris, et collibus abstulit omen,

665

Sollicitatque feros non aequis viribus hostes.

Omnis Romanis quae cesserat Africa signis,

Tunc Vari sub iure fuit: qui, robore quamquam

Confisus Latio, regis tamen undique vires

Excivit Libycae gentis, extremaque mundi

670

Signa, suum comitata Iubam. Non fusior ulli

Terra fuit domino: qua sunt longissima regna,

Cardine ab occiduo vicinus Gadibus Atlas

Terminat: a medio confinis Syrtibus Hammon:

At qua lata iacet vasti plaga fervida regni,

675

Distinet Oceanum, zonaeque exusta calentis

Sufficiunt spatio. Populi tot castra sequuntur:

Autololes, Numidaeque vagi, semperque paratus

Inculto Gaetulus equo: tunc concolor Indo

Maurus, inops Nasamon, mixti Garamante perusto

680

Marmaridae volucres, aequaturusque sagittas

Medorum, tremulum cum torsit missile, Mazax:

Et gens quae nudo residens Massylia dorso

Ora levi flectit frenorum nescia virga:

Et solitus vacuis errare mapalibus Afer

685

Venator, ferrique simul fiducia non est,

Vestibus iratos laxis operire leones.

Nec solum studiis civilibus arma parabat,

Privatae sed bella dabat Iuba concitus irae.

Hunc quoque, quo superos humanaque polluit anno,

690

Lege tribunicia solio depellere avorum

Curio tentarat, Libyamque auferre tyranno,

Dum regnum te, Roma, facit. Memor ille doloris

Hoc bellum sceptri fructum putat esse retenti.

Hac igitur regis trepidat iam Curio fama,

695

Et quod Caesareis numquam devota iuventus

Illa nimis castris, nec Rheni miles in undis

Exploratus erat, Corfini captus in arce,

Infidusque novis ducibus, dubiusque priori,

Fas utrumque putat. Sed postquam languida segni

700

Cernit cuncta metu, nocturnaque munia valli

Desolata fuga, trepida sic mente profatur:

Audendo magnus tegitur timor: arma capessam

Ipse prior: campum miles descendat in aequum,

Dum meus est: variam semper dant otia mentem.

705

Eripe consilium pugna. Cum dira voluntas

Ense subit presso, et galeae texere pudorem,

Quis conferre duces meminit? quis pendere caussas?

Qua stetit, inde favet: veluti fatalis arenae

Muneribus non ira vetus concurrere cogit

710Productos: odere pares. Sic fatus, apertis

Instruxit campis acies: quem blanda futuris

Deceptura malis belli fortuna recepit.

Nam pepulit Varum campo, nudataque foeda

Terga fuga, donec vetuerunt castra, cecidit.

715

Tristia sed postquam superati proelia Vari

Sunt audita Iubae: laetus, quod gloria belli

Sit rebus servata suis, rapit agmina furtim,

Obscuratque suam per iussa silentia famam,

Hoc solum metuens, incautus ab hoste timeri.

720

Mittitur, exigua qui proelia prima lacessat

Eliciatque manu, Numidis a rege secundus,

Ut sibi commissi simulator Sabura belli.

Ipse cava regni vires in valle retentat:

Aspidas ut Pharias cauda sollertior hostis

725

Ludit, et iratas incerta provocat umbra:

Obliquusque caput vanas serpentis in auras

Effusae tuto comprendit guttura morsu

Letiferam citra saniem: tunc irrita pestis

Exprimitur, faucesque fluunt pereunte veneno.

730

Fraudibus eventum dederat fortuna: feroxque,

Non exploratis occulti viribus hostis,

Curio nocturnum castris erumpere cogit

Ignotisque equitem late discurrere campis.

Ipse sub aurorae primos excedere motus

735Signa iubet castris, multum frustraque rogatus

Ut Libycas metuat fraudes, infectaque semper

Punica bella dolis. Leti fortuna propinqui

Tradiderat fatis iuvenem: bellumque trahebat

Auctorem civile suum. Super ardua ducit

740

Saxa, super cautes, abrupto limite, signa:

Cum procul e summis conspecti collibus hostes

Fraude sua cessere parum, dum colle relicto

Effusam patulis aciem committeret arvis.

Ille, fugam credens, simulatae nescius artis,

745

Ut victor, medios aciem proiecit in agros.

tunc primum patuere doli, Numidaeque fugaces

Undique completis clauserunt montibus agmen.

Obstupuit dux ipse simul, perituraque turba.

Non timidi petiere fugam, non proelia fortes:

750

Quippe ubi non sonipes motus clangore tubarum

Saxa quatit pulsu, rigidos vexantia frenos

Ora terens, spargitque iubas, et subrigit aures,

Incertoque pedum pugnat non stare tumultu.

Fessa iacet cervix. Fumant sudoribus artus,

755

Oraque proiecta squalent arentia lingua:

Pectora rauca gemunt, quae creber anhelitus urguet:

Et defecta gravis longe trahit ilia pulsus:

Siccaque sanguineis durescit spuma lupatis.

Iamque gradum neque verberibus stimulisque coacti,

760

Nec quamvis crebris iussi calcaribus addunt.

Vulneribus coguntur equi. Nec profuit ulli

Cornipedis rupisse moras: neque enim impetus illis

Incursusque fuit: tantum profertur ad hostes,

Et spatium iaculis oblato vulnere donat.

765

At vagus Afer equos ut primum emisit in agmen,

Tunc campi tremuere sono: terraque soluta,

Quantus Bistonio torquetur turbine, pulvis

Aera nube sua texit, traxitque tenebras.

Ut vero in pedites fatum miserabile belli

770

Incubuit, nullo dubii discrimine Martis

Ancipites steterunt casus, sed tempora pugnae

Mors tenuit. Neque enim licuit procurrere contra,

Et miscere manus. Sic undique septa iuventus

Cominus obliquis et rectis eminus hastis

775Obruitur: non vulneribus nec sanguine, solum

Telorum nimbo peritura, ac pondere ferri.

Ergo acies tantae parum spissantur in orbem:

Ac, si quis metuens medium correpsit in agmen,

Vix impune suos inter convertitur enses:

780

Densaturque globus, quantum pede prima relato

Constrinxit gyros acies. Non arma movendi

Iam locus est pressis: stipataque membra teruntur:

Frangitur armatum colliso pectore pectus.

Non tam laeta tulit victor spectacula Maurus,

785

Quam fortuna dabat: fluvios non ille cruoris,

Membrorumque videt lapsum, et ferientia terram

Corpora: compressum turba stetit omne cadaver.

Excitet invisas dirae Carthaginis umbras

Inferiis fortuna novis: ferat ista cruentus

790

Hannibal et Poeni tam dira piacula manes.

Romanam, superi, Libyca tellure ruinam

Pompeio prodesse nefas, votisque senatus.

Africa nos potius vincat sibi. Curio fusas

Ut vidit campis acies, et cernere tantas

795

Permisit clades compressus sanguine pulvis,

Non tulit adflictis animam producere rebus,

Aut sperare fugam: ceciditque in strage suorum,

Impiger ad letum, et fortis virtute coacta.

Quid nunc rostra tibi prosunt turbata, forumque,

800

Unde tribunicia plebeius signifer arte

Arma dabas populis? quid prodita iura senatus.

Et gener atque socer bello concurrere iussi?

Ante iaces, quam dira duces Pharsalia confert,

Spectandumque tibi bellum civile negatum est.

805

Has urbi miserae vestro de sanguine poenas

Nempe datis? luitis iugulo sic arma, potentes?

Felix Roma quidem, civesque habitura beatos,

Si libertatis superis tam cura placeret,

Quam vindicta placet. Libycas, en, nobile corpus,

810

Pascit aves nullo contectus Curio busto.

At tibi nos (quando non proderit ista silere,

A quibus omne aevi senium sua fama repellit,)

Digna damus, iuvenis, meritae praeconia vitae.

Haud alium tanta civem tulit indole Roma,

815

Aut cui plus leges deberent recta sequenti.

Perdita tunc urbi nocuerunt saecula, postquam

Ambitus, et luxus, et opum metuenda facultas

Transverso mentem dubiam torrente tulerunt:

Momentumque fuit mutatus Curio rerum,

820

Gallorum captus spoliis, et Caesaris auro.

Ius licet in iugulos nostros sibi fecerit ense

Sulla potens, Mariusque ferox, et Cinna cruentus,

Caesareaeque domus series: cui tanta potestas

Concessa est? Emere omnes, hic vendidit urbem.

Latin
English