Book VI

Pompey and Caesar meet at Dyrrachium

Postquam castra duces, pugnae iam mente propinqui,

Imposuere iugis, admotaque cominus arma,

Parque suum videre dei, capere omnia Caesar

Moenia Graiorum spernit, Martemque secundum

5

Iam nisi de genero fatis debere recusat.

Funestam mundo votis petit omnibus horam,

In casum quae cuncta ferat. Placet alea fati

Alterutrum mersura caput. Ter collibus omnes

Explicuit turmas et signa minantia pugnam,

10

Testatus numquam Latiae se deesse ruinae.

Ut videt ad nullos exciri posse tumultus

In pugnam generum, sed clauso fidere vallo,

Signa movet, tectusque via dumosa per arva

Dyrrhachii praeceps rapiendas tendit ad arces.

15

Hoc iter aequoreo praecepit limite Magnus,

Quemque vocat collem Taulantius incola Petram,

Insedit castris, Ephyraeaque moenia servat,

Defendens tutam vel solis turribus urbem.

Non opus hanc veterum nec moles structa tuetur

20

Humanusque labor, facilis, licet ardua tollat,

Cedere vel bellis, vel cuncta moventibus annis:

Sed munimen habet, nullo quassabile ferro,

Naturam sedemque loci. Nam clausa profundo

Undique praecipiti scopulisque vomentibus aequor,

25

Exiguo debet, quod non est insula, colli.

Terribiles ratibus sustentant moenia cautes,

Ioniumque furens rapido cum tollitur Austro,

Templa domosque quatit, spumatque in culmina pontus.

Huc avidam belli rapuit spes improba mentem

30

Caesaris, ut vastis diffusum collibus hostem

Cingeret ignarum, ducto procul aggere valli.

Metitur terras oculis: nec cespite tantum

Contentus fragili subitos adtollere muros,

Ingentes cautes, avulsaque saxa metallis,

35

Graiorumque domos, direptaque moenia transfert.

Exstruitur, quod non aries impellere saevus,

Quod non ulla queat violenti machina belli.

Franguntur montes, planumque per ardua Caesar

Ducit opus: pandit fossas, turritaque summis

40

Disponit castella iugis, magnoque recursu

Amplexus fines, saltus, nemorosaque tesqua,

Et silvas, vastaque feras indagine claudit.

Non desunt campi, non desunt pabula Magno,

Castraque Caesareo circumdatus aggere mutat.

45

Flumina tot cursus illic exorta fatigant,

Illic mersa suos: operumque ut summa revisat,

Defessus Caesar mediis intermanet agris.

Nunc vetus Iliacos adtollat fabula muros,

Adscribatque deis: fragili circumdata testa

50

Moenia mirentur refugi Babylonia Parthi.

En, quantum Tigris, quantum celer ambit Orontes,

Assyriis quantum populis telluris Eoae

Sufficit in regnum, subitum bellique tumultu

Raptum clausit opus. Tanti periere labores.

55

Tot potuere manus adiungere Seston Abydo,

Ingestoque solo Phryxeum elidere pontum,

Aut Pelopis latis Ephyren abrumpere regnis,

Et ratibus longae flexus donare Maleae,

Aut aliquem mundi, quamvis natura negasset,

60

In melius mutare locum. Coit area belli:

Hic alitur sanguis terras fluxurus in omnes,

Hic et Thessalicae clades, Libycaeque tenentur.

Aestuat angusta rabies civilis arena.

Prima quidem surgens operum structura fefellit

65

Pompeium: veluti mediae qui tutus in arvis

Sicaniae rabidum nescit latrare Pelorum:

Aut vaga cum Tethys Rutupinaque litora fervent,

Unda Caledonios fallit turbata Britannos.

Ut primum vasto saeptas videt aggere terras,

70Ipse quoque a tuta deducens agmina Petra

Diversis spargit tumulis, ut Caesaris arma

Laxet, et effuso claudentem milite tendat:

Ac tantum septi vallo sibi vindicat agri,

Parva Mycenaeae quantum sacrata Dianae

75

Distat ab excelsa nemoralis Aricia Roma:

Quoque modo Romae praelapsus moenia Tibris

In mare descendit, si nusquam torqueat amnem.

Classica nulla sonant, iniussaque tela vagantur:

Et fit saepe nefas, iaculum tentante lacerto.

80

Maior cura duces miscendis abstrahit armis.

Circumstances postpone the fighting

Pompeium exhaustae praebenda ad pabula terrae,

Quae currens obtrivit eques, gradibusque citatis

Ungula frondentem discussit cornea campum.

Belliger adtonsis sonipes defessus in arvis,

85

Advectos cum plena ferant praesepia culmos,

Ore novas poscens moribundus labitur herbas,

Et tremulo medios abrumpit poplite gyros.

Corpora dum solvit tabes, et digerit artus,

Traxit iners coelum fluidae contagia pestis

90

Obscuram in nubem. Tali spiramine Nesis

Emittit stygium nebulosis aera saxis,

Antraque letiferi rabiem Typhonis anhelant.

Inde labant populi, coeloque paratior unda

Omne pati virus duravit viscera coeno.

95

Iam riget atra cutis, distentaque lumina rumpit:

Igneaque in vultus, et sacro fervida morbo

Pestis abit, fessumque caput se ferre recusat.

Iam magis atque magis praeceps agit omnia fatum:

Nec medii dirimunt morbi vitamque necemque,

100

Sed languor cum morte venit: turbaque cadentum

Aucta lues, dum mixta iacent incondita vivis

Corpora. Nam miseros ultra tentoria cives

Spargere funus erat. Tamen hos minuere labores

A tergo pelagus, pulsusque Aquilonibus aer,

105

Litoraque, et plenae peregrina messe carinae.

At liber terrae spatiosis collibus hostis

Aere non pigro, nec inertibus angitur undis:

Sed patitur saevam, veluti circumdatus arcta

Obsidione, famem. Nondum surgentibus altam

110

In segetem culmis, cernit miserabile vulgus

In pecudum cecidisse cibos, et carpere dumos,

Et foliis spoliare nemus, letumque minantes

Vellere ab ignotis dubias radicibus herbas.

Quae mollire queunt flamma, quae frangere morsu,

115

Quaeque per abrasas utero demittere fauces,

Plurimaque humanis ante hoc incognita mensis

Diripiens miles, saturum tamen obsidet hostem.

Ut primum libuit ruptis evadere claustris

Pompeio, cunctasque sibi permittere terras:

120

Non obscura petit latebrosae tempora noctis,

Et raptum furto, soceri cessantibus armis,

Dedignatur iter: latis exire ruinis

Scaeva Holds off Pompey’s Army

Quaerit, et impulso turres confringere vallo,

Perque omnes gladios, et qua via caede paranda est.

125

Opportuna tamen valli pars visa propinqui,

Quam Minuci castella vocant, et confraga densis

Arboribus dumeta tegunt. Huc pulvere nullo

Proditus agmen agit, subitusque ad moenia venit.

Tot simul e campis Latiae fulsere volucres:

130

Tot cecinere tubae. Ne quid victoria ferro

Deberet, pavor adtonitos confecerat hostes.

Quod solum valuit virtus, iacuere peremti,

Debuerant quo stare loco: qui vulnera ferrent

Iam deerant, nimbusque ferens tot tela peribat.

135

Tum piceos volvunt immissae lampades ignes:

Tum quassae nutant turres, lapsumque minantur:

Roboris impacti crebros gemit agger ad ictus.

Iam Pompeianae celsi super ardua valli

Exierant aquilae: iam mundi iura patebant.

140

Quem non mille simul turmis, nec Caesare toto

Auferret Fortuna locum, victoribus unus

Eripuit, vetuitque capi: seque arma tenente,

Ac nondum strato, Magnum vicisse negavit.

Scaeva viro nomen: castrorum in plebe merebat

145

Ante feras Rhodani gentes: ibi sanguine multo

Promotus Latiam longo gerit ordine vitem:

Pronus ad omne nefas, et qui nesciret, in armis

Quam magnum virtus crimen civilibus esset.

Hic ubi quaerentes socios iam Marte relicto

150

Tuta fugae cernit, Quo vos pavor, inquit, abegit

Impius et cunctis ignotus Caesaris armis?

O famuli turpes, servum pecus, absque cruore

Terga datis morti? Cumulo vos deesse virorum

Non pudet et bustis interque cadavera quaeri?

155

Non ira saltem iuvenes, pietate remota,

Stabitis? E cunctis, per quos erumperet hostis,

Nos sumus electi. Non parvo sanguine Magni

Ista dies ierit. Peterem felicior umbras

Caesaris in vultu. Testem hunc Fortuna negavit:

160

Pompeio laudante, cadam. Confringite tela

Pectoris incursu, iugulisque retundite ferrum.

Iam longinqua petit pulvis, sonitusque ruinae,

Securasque fragor concussit Caesaris aures.

Vincimus, o socii; veniet, qui vindicet arces,

165

Dum morimur. Movit tantum vox illa furorem,

Quantum non primo succendunt classica cantu:

Mirantesque virum, atque avidi spectare, sequuntur

Scituri iuvenes, numero deprensa locoque

An plus quam mortem virtus daret. Ille ruenti

170

Aggere consistit, primumque cadavera plenis

Turribus evolvit, subeuntesque obruit hostes

Corporibus: totaeque viro dant tela ruinae:

Roboraque et moles hosti seque ipse minatur.

Nunc sude, nunc duro contraria pectora conto

175

Detrudit muris, et valli summa tenentes

Amputat ense manus: caput obterit ossaque saxo,

Ac male defensum fragili compage cerebrum

Dissipat: alterius flamma crinesque genasque

Succendit; strident oculis ardentibus ignes.

180

Ut primum, cumulo crescente, cadavera murum

Admovere solo: non segnior extulit illum

Saltus, et in medias iecit super arma catervas,

Quam per summa rapit celerem venabula pardum.

Tunc densos inter cuneos compressus et omni

185

Vallatus bello vincit, quem respicit, hostem.

Iamque hebes et crasso non asper sanguine mucro

Percussum Scaevae frangit, non vulnerat, hostem.

Perdidit ensis opus, frangit sine vulnere membra.

Illum tota petit moles, illum omnia tela:

190

Nulla fuit non certa manus, non lancea felix,

Parque novum Fortuna videt concurrere, bellum

Atque virum. Fortis crebris sonat ictibus umbo,

Et galeae fragmenta cavae compressa perurunt

Tempora: nec quidquam nudis vitalibus obstat

195

Iam, praeter stantes in summis ossibus hastas.

Quid nunc, vesani, iaculis levibusque sagittis

Perditis haesuros numquam vitalibus ictus?

Hunc aut tortilibus vibrata phalarica nervis

Obruat, aut vasti muralia pondera saxi:

200

Hunc aries ferro ballistaque limine portae

Summoveat. Stat non fragilis pro Caesare murus,

Pompeiumque tenet. Iam pectora non tegit armis,

Ac veritus credi clypeo, laevaque vacasse,

Aut culpa vixisse sua, tot vulnera belli

205

Solus obit, densamque ferens in pectore silvam,

Iam gradibus fessis, in quem cadat, eligit hostem.

Sic Libycus densis elephas oppressus ab armis

Omne repercussum squalenti missile tergo

Frangit, et haerentes mota cute discutit hastas:

210

Viscera tuta latent penitus, citraque cruorem

Confixae stant tela ferae: tot facta sagittis,

Tot iaculis, unam non explent vulnera mortem.

Dictaea procul ecce manu Gortynis arundo

215

Tenditur in Scaevam, quae voto certior omni

In caput atque oculi laevum descendit in orbem.

Ille moras ferri, nervorum et vincula rumpit,

Adfixam vellens oculo pendente sagittam

Intrepidus, telumque suo cum lumine calcat.

220

Pannonis haud aliter post ictum saevior ursa,

Cum iaculum parva Libys amentavit habena,

Se rotat in vulnus: telumque irata receptum

Impetit, et secum fugientem circuit hastam.

Perdiderat vultum rabies: stetit imbre cruento

225

Informis facies: laetus fragor aethera pulsat

Victorum: maiora viris e sanguine parvo

Gaudia non faceret conspectum in Caesare vulnus.

Ille, tegens alta suppressum mente dolorem,

Mitis et a vultu penitus virtute remota,

230

Parcite, ait, cives: procul hinc avertite bellum.

Collatura meae nil sunt iam vulnera morti:

Non eget ingestis, sed vulsis pectore telis.

Tollite et in Magni viventem ponite castris:

Hoc vestro praestate duci: sit Scaeva relicti

235

Caesaris exemplum potius, quam mortis honestae.

Credidit infelix simulatis vocibus Aulus,

Nec vidit recto gladium mucrone tenentem;

Membraque captivi pariter laturus, et arma,

Fulmineum mediis excepit faucibus ensem.

240

Incaluit virtus: atque una caede refectus

Solvat, ait, poenas, Scaevam quicumque subactum

Speravit: pacem gladio si quaerit ab isto

Magnus, adorato submittat Caesare signa.

An similem vestri, segnemque ad fata putastis?

245

Pompeii vobis minor est caussaeque senatus

Quam mihi mortis amor. Simul haec effatur, et altus

Caesareas pulvis testatur adesse cohortes.

Dedecus hic belli Magno crimenque remisit,

Ne solum totae fugerent te, Scaeva, catervae:

250

Subducto qui Marte ruis: nam sanguine fuso

Vires pugna dabat. Labentem turba suorum

Excipit, atque humeris defectum imponere gaudet:

Ac veluti inclusum perfosso in pectore numen

Et vivam magnae speciem virtutis adorant:

255

Telaque confixis certant evellere membris,

Exornantque deos, ac nudum pectore Martem

Armis, Scaeva, tuis: felix hoc nomine famae,

Si tibi durus Iber, aut si tibi terga dedisset

Cantaber exiguis, aut longis Teutonus armis.

260

Non tu bellorum spoliis ornare Tonantis

Templa potes, non tu laetis ululare triumphis.

Infelix, quanta dominum virtute parasti!

Nec magis hac Magnus castrorum parte repulsus

Intra claustra piger, dilato Marte, quievit,

265

Quam mare lassatur, cum se tollentibus Euris

Frangentem fluctus scopulum ferit, aut latus alti

Montis adest, seramque sibi parat unda ruinam.

Struggles in Dyrrachium and Thessaly

Hinc vicina petens placido castella profundo

Incursu gemini Martis rapit: armaque late

270

Spargit, et effuso laxat tentoria campo:

Mutandaeque iuvat permissa licentia terrae.

Sic pleno Padus ore tumens super aggere tutas

Excurrit ripas, et totos concutit agros:

Succubuit si qua tellus, cumulumque furentem

275

Undarum non passa ruit, tum flumine toto

Transit, et ignotos aperit sibi gurgite campos.

Illos terra fugit dominos: his rura colonis

Accedunt, donante Pado. Vix proelia Caesar

Senserat, elatus specula quae prodidit ignis.

280

Invenit impulsos presso iam pulvere muros:

Frigidaque ut veteris deprendit signa ruinae,

Accendit pax ipsa loci, movitque furorem

Pompeiana quies et, victo Caesare, somnus.

Ire vel in clades properat, dum gaudia turbet.

285

Torquato ruit inde minax: qui Caesaris arma

Segnius haud vidit, quam malo nauta tremente

Omnia Circaeae subducit vela procellae:

Agminaque interius muro breviore recepit,

Densius ut parva disponeret arma corona.

290

Transierat primi Caesar munimina valli,

Cum super e totis emisit collibus agmen,

Effuditque acies obseptum Magnus in hostem.

Non sic Aetnaeis habitans in vallibus horret

Enceladum, spirante Noto, cum tota cavernas

295

Egerit, et torrens in campos defluit Aetna:

Caesaris ut miles glomerato pulvere victus

Ante aciem, caeci trepidus sub nube timoris

Hostilius occurrit fugiens, inque ipsa pavendo

Fata ruit. Totus mitti civilibus armis

300

Usque vel in pacem potuit cruor: ipse furentes

Dux tenuit gladios. Felix ac libera legum,

Roma, fores iurisque tui, vicisset in illo

Si tibi Sulla loco. Dolet heu semperque dolebit,

Quod scelerum, Caesar, prodest tibi summa tuorum,

305

Cum genero pugnasse pio. Pro tristia fata!

Non Uticae Libye clades, Hispania Mundae

Flesset, et infando pollutus sanguine Nilus

Nobilius Phario gestasset rege cadaver:

Nec Iuba Marmaricas nudus pressisset arenas,

310

Poenorumque umbras placasset sanguine fuso

Scipio: nec sancto caruisset vita Catone.

Ultimus esse dies potuit tibi, Roma, malorum:

Exire e mediis potuit Pharsalia fatis.

Deserit adverso possessam numine sedem

315

Caesar, et Emathias lacero petit agmine terras.

Arma secuturum soceri, quacumque fugasset,

Tentavere suo comites divertere Magnum

Hortatu: patrias sedes atque hoste carentem

Ausoniam peteret. Numquam me Caesaris, inquit,

320

Exemplo reddam patriae, numquamque videbit

Me nisi dimisso redeuntem, milite Roma.

Hesperiam potui, motu surgente, tenere,

Si vellem patriis aciem committere templis,

Ac medio pugnare foro. Dum bella relegem,

325

Extremum Scythici transcendam frigoris orbem,

Ardentesque plagas. Victor tibi, Roma, quietem

Eripiam, qui, ne premerent te proelia, fugi?

Ah potius, bello ne quid patiaris in isto,

Te Caesar putet esse suam. Sic fatus, in ortus

330

Phoebeos convertit iter, terraeque secutus

Devia, qua vastos aperit Candavia saltus,

Contigit Emathiam, bello quam fata parabant.

Thessaliam, qua parte diem brumalibus horis

Adtollit Titan, rupes Ossaea coercet.

335

Cum per summa poli Phoebum trahit altior aestas

Pelion opponit radiis nascentibus umbras.

At medios ignes coeli, rabidique Leonis

Solstitiale caput nemorosus submovet Othrys.

Excipit adversos Zephyros et Iapyga Pindus

Thessaly Described

340

Et maturato praecidit vespere lucem.

Nec metuens imi Borean habitator Olympi

Lucentem totis ignorat noctibus Arcton.

Hos inter montes, media qui valle premuntur,

Perpetuis quondam latuere paludibus agri,

345

Flumina dum campi retinent, nec pervia Tempe

Dant aditus pelagi; stagnumque implentibus unum

Crescere cursus erat. Postquam discessit Olympo

Herculea gravis Ossa manu, subitaeque ruinam

Sensit aquae Nereus: melius mansura sub undis,

350

Emathis aequorei regnum Pharsalos Achillis

Eminet, et, prima Rhoeteia litora pinu

Quae tetigit, Phylace, Pteleosque, et Dorion ira

Flebile Pieridum; Trachin, pretioque nefandae

Lampados Herculeis fortis Meliboea pharetris:

355

Atque olim Larissa potens: ubi nobile quondam

Nunc super Argos arant: veteres ubi fabula Thebas

Monstrat Echionias: ubi quondam Pentheos exsul

Colla caputque ferens supremo tradidit igni,

Questa, quod hoc solum nato rapuisset, Agave.

360

Ergo abrupta palus multos discessit in amnes.

Purus in occasus, parvi sed gurgitis, Aeas

Ionio fluit inde mari nec fortior undis

Labitur avectae pater Isidis, et tuus, Oeneu,

Paene gener crassis oblimat Echinadas undis

365

Et Meleagream maculatus sanguine Nessi

Euenos Calydona secat. Ferit amne citato

Maliacas Sperchios aquas: et flumine puro

Irrigat Amphrysos famulantis pascua Phoebi;

Quique nec humentes nebulas, nec rore madentem

370

Aera, nec tenues ventos suspirat, Anauros;

Et quisquis pelago per se non cognitus amnis

Peneo donavit aquas: it gurgite rapto

Apidanos: nunquamque celer, nisi mixtus, Enipeus.

Accipit Asopos cursus, Phoenixque, Melasque.

375

Solus in alterius nomen cum venerit undae,

Defendit Titaresos aquas, lapsusque superne

Gurgite Penei pro siccis utitur arvis.

Hunc fama est Stygiis manare paludibus amnem,

Et, capitis memorem, fluvii contagia vilis

380

Nolle pati, superumque sibi servare timorem.

Ut primum emissis patuerunt amnibus arva,

Pinguis Boebicio discessit vomere sulcus:

Mox Lelegum dextra pressum descendit aratrum.

Aeolidae Dolopesque solum fregere coloni,

385

Et Magnetes equis, Minyae gens cognita remis.

Illic semiferos Ixionidas Centauros

Foeta Pelethroniis nubes effudit in antris:

Aspera te Pholoes frangentem, Monyche, saxa,

Teque sub Oetaeo torquentem vertice vulsas,

390

Rhoete ferox, quas vix Boreas inverteret, ornos:

Hospes et Alcidae magni, Phole: teque per amnem

Improbe Lernaeas vector passure sagittas:

Teque senex Chiron, gelido qui sidere fulgens

Impetis Aemonio maiorem Scorpion arcu.

395

Hac tellure feri micuerunt semina Martis.

Primus ab aequorea percussis cuspide saxis

Thessalicus sonipes bellis feralibus omen

Exsiluit; primus chalybem fraenosque momordit,

Spumavitque novis Lapithae domitoris habenis.

400

Prima fretum scindens Pagasaeo litore pinus

Terrenum ignotas hominem proiecit in undas.

Primus Thessalicae rector telluris Itonos

In formam calidae percussit pondera massae,

Fudit et argentum flammis, aurumque moneta

405

Fregit et immensis coxit fornacibus aera.

Illic, quod populos scelerata impegit in arma,

Divitias numerare datum est. Hinc maxima serpens

Descendit Python, Cyrrhaeaque fluxit in arva:

Unde et Thessalicae veniunt ad Pythia laurus.

410

Impius hinc prolem superis immisit Aloeus,

Inseruit celsis prope se cum Pelion astris,

Sideribusque vias incurrens abstulit Ossa.

Hac ubi damnata fatis tellure locarunt

Castra duces, cunctos belli praesaga future.

415

Mens agitat, summique gravem discriminis horam

Adventare palam est. Propius iam fata moveri,

Degeneres trepidant animi, peioraque versant,

Ad dubios pauci, praesumto robore, casus

Spemque metumque ferunt. Turbae sed mixtus inerti

420

Sextus erat, Magno proles indigna parente,

Erichtho Described

Qui mox, Scyllaeis exsul grassatus in undis,

Polluit aequoreos Siculus pirata triumphos.

Qui stimulante metu fati praenoscere cursus,

Impatiensque morae, venturisque omnibus aeger,

425

Non tripodas Deli, non Pythia consulit antra,

Nec quaesisse libet, primis quid frugibus altrix

Aere Iovis Dodona sonet, quis noscere fibra

Fata queat, quis prodat aves, quis fulgura coeli

Servet, et Assyria scrutetur sidera cura,

430

Aut si quid tacitum, sed fas, erat. Ille supernis

Detestanda deis saevorum arcana magorum

Noverat, et tristes sacris feralibus aras,

Umbrarum Ditisque fidem: miseroque liquebat,

Scire parum superos. Vanum saevumque furorem

435

Adiuvat ipse locus, vicinaque moenia castris

Haemonidum, ficti quas nulla licentia monstri

Transierit, quarum, quidquid non creditur, ars est.

Thessala quin etiam tellus herbasque nocentes

Rupibus ingenuit, sensuraque saxa canentes

440

Arcanum ferale Magos. Ibi plurima surgunt

Vim factura deis: et terris hospita Colchis

Legit in Haemoniis, quas non advexerat, herbas.

Impia tot populis, tot surdas gentibus aures

Coelicolum dirae convertunt carmina gentis.

445

Una per aethereos exit vox illa recessus,

Verbaque ad invitum perfert cogentia numen,

Quod non cura poli coelique volubilis umquam

Avocat. Infandum tetigit cum sidera murmur,

Tunc, Babylon Persea licet secretaque Memphis

450

Omne vetustorum solvat penetrale Magorum,

Abducit superos alienis Thessalis aris.

Carmine Thessalidum dura in praecordia fluxit

Non fatis adductus amor: flammisque severi

Illicitis arsere senes. Nec noxia tantum

455

Pocula proficiunt aut cum turgentia succo

Frontis amaturae subducunt pignora fetae.

Mens hausti nulla sanie polluta veneni

Excantata perit. Quos non concordia mixti

Adligat ulla tori, blandaque potentia formae,

460

Traxerunt torti magica vertigine fili.

Cessavere vices rerum: dilataque longa

Haesit nocte dies. Legi non paruit aether:

Torpuit et praeceps audito carmine mundus:

Axibus et rapidis impulsos Iuppiter urgens

465

Miratur non ire polos. Nunc omnia complent

Imbribus, et calido producunt nubila Phoebo:

Et tonat ignaro coelum Iove. Vocibus isdem

Humentes late nebulas nimbosque solutis

Excussere comis. Ventis cessantibus, aequor

470

Intumuit: rursus vetitum sentire procellas

Conticuit, turbante Noto: puppimque ferentes

In ventum tumuere sinus. De rupe pependit

Abscisa fixus torrens: amnisque cucurrit

Non qua pronus erat. Nilum non extulit aestas:

475

Maeander direxit aquas: Rhodatumque morantem

Praecipitavit Arar: summisso vertice montes

Explicuere iugum. Nubes suspexit Olympus:

Solibus et nullis Scythicae, cum bruma rigeret,

Dimaduere nives. Impulsam sidere Tethyn

480

Repulit Haemonidum, defenso litore, carmen.

Terra quoque immoti concussit ponderis axem,

Et medium vergens nisu titubavit in orbem.

Tantae molis onus percussum voce recessit,

Prospectumque dedit circumlabentis Olympi.

485

Omne potens animal leti, genitumque nocere,

Et pavet Haemonias, et mortibus instruit artes.

Has avidae tigres et nobilis ira leonum

Ore fovent blando: gelidos his explicat orbes,

Inque pruinoso coluber distenditur arvo.

490

Viperei coeunt, abrupto corpore, nodi:

Humanoque cadit serpens adflata veneno.

Quis labor hic superis, cantus herbasque sequendi,

Spernendique timor? cuius commercia pacti

Obstrictos habuere deos? Parere necesse est,

495

An iuvat? Ignota tantum pietate merentur,

An tacitis valuere minis? Hoc iuris in omnes

Est illis superos, an habent haec carmina certum

Imperiosa deum, qui mundum cogere, quidquid

Cogitur ipse, potest? Illic et sidera primum

500

Praecipiti deducta polo: Phoebeque serena

Non aliter, diris verborum obsessa venenis,

Palluit, et nigris terrenisque ignibus arsit,

Quam si fraterna prohiberet imagine tellus,

Insereretque suas flammis coelestibus umbras:

505

Et patitur tantos cantu deprensa labores,

Donec suppositas propior despumet in herbas. Hos scelerum ritus, haec dirae carmina gentis

Effera damnarat nimiae pietatis Erichtho,

Inque novos ritus pollutam duxerat artem.

510

Illi namque nefas urbis submittere tecto

Aut laribus ferale caput: desertaque busta

Incolit, et tumulos expulsis obtinet umbris,

Grata deis erebi. Coetus audire silentum,

Nosse domos Stygias arcanaque Ditis operti,

515

Non superi, non vita vetat. Tenet ora profanae

Foeda situ macies, coeloque ignota sereno

Terribilis Stygio facies pallore gravatur,

Impexis onerata comis. Si nimbus et atrae

Sidera subducunt nubes, tunc Thessala nudis

520

Egreditur bustis, nocturnaque fulgura captat.

Semina foecundae segetis calcata perussit,

Et non letiferas spirando perdidit auras.

Nec superos orat, nec cantu supplice numen

Auxiliare vocat, nec fibras illa litantes

525

Novit: funereas aris imponere flammas

Gaudet, et accenso rapuit quae tura sepulcro.

Omne nefas superi prima iam voce precantis

Concedunt, carmenque timent audire secundum.

Viventes animas, et adhuc sua membra regentes,

530

Infodit busto: fatis debentibus annos

Mors invita subit: perversa funera pompa

Retulit a tumulis: fugere cadavera letum.

Fumantes iuvenum cineres, ardentiaque ossa

E mediis rapit illa rogis, ipsamque, parentes

535

Quam tenuere, facem: nigroque volantia fumo

Feralis fragmenta tori, vestesque fluentes

Colligit in cineres et olentes membra favillas.

Ast ubi servantur saxis, quibus intimus humor

Ducitur, et tracta durescunt tabe medullae

540

Corpora; tunc omnes avide desaevit in artus,

Immersitque manus oculis, gaudetque gelatos

Effodisse orbes, et siccae pallida rodit

Excrementa manus: laqueum nodosque nocentes

Ore suo rupit: pendentia corpora carpsit,

545

Abrasitque cruces: percussaque viscera nimbis

Vulsit, et incoctas admisso sole medullas.

Insertum manibus chalybem, nigramque per artus

Stillantis tabi saniem, virusque coactum

Sustulit, et nervo morsus retinente pependit.

550

Et quodcumque iacet nuda tellure cadaver,

Ante feras volucresque sedet: nec carpere membra

Vult ferro manibusque suis, morsusque luporum

Exspectat, siccis raptura a faucibus artus.

Nec cessant a caede manus, si sanguine vivo

555

Est opus, erumpat iugulo qui primus aperto.

Nec refugit caedes, vivum si sacra cruorem,

Extaque funereae poscunt trepidantia mensae.

Vulnere sic ventris, non, qua natura vocabat,

Extrahitur partus, calidis ponendus in aris.

560

Et quoties saevis opus est ac fortibus umbris,

Ipsa facit manes: hominum mors omnis in usu est.

Illa genae florem primaevo corpore vulsit,

Illa comam laeva morienti abscidit ephebo.

Saepe etiam caris cognato in funere dira

565

Thessalis incubuit membris: atque oscula figens,

Truncavitque caput, compressaque dentibus ora

Laxavit: siccoque haerentem gutture linguam

Praemordens, gelidis infudit murmura labris,

Arcanumque nefas Stygias mandavit ad umbras.

570

Hanc ut fama loci Pompeio prodidit: alta

Nocte poli, Titan medium quo tempore ducit

Sub nostra tellure diem, deserta per arva

Carpit iter. Fidi scelerum suetique ministri,

Effractos circum tumulos ac busta vagati,

575

Conspexere procul praerupta in caute sedentem,

Qua iuga devexus Pharsalica porrigit Aemus.

Ila magis magicisque deis incognita verba

Erichtho Raises a Dead Soldier

Tentabat, carmenque novos fingebat in usus.

Namque, timens, ne Mars alium vagus iret in orbem,

580

Emathis et tellus tam multa caede careret,

Pollutos cantu dirisque venefica succis

Conspersos vetuit transmittere bella Philippos,

Tot mortes habitura suas, usuraque mundi

Sanguine: caesorum truncare cadavera regum

585

Sperat, et Hesperiae cineres avertere gentis,

Ossaque nobilium, tantosque adquirere manes.

Hic ardor, solusque labor, quid corpore Magni

Proiecto rapiat, quos Caesaris involet artus.

Quam prior adfatur Pompeii ignava propago:

590

O decus Haemonidum, populis quae pandere fata,

Quaeque suo ventura potes divertere cursu,

Te precor, ut certum liceat mihi noscere finem,

Quem belli Fortuna paret. Non ultima turbae

Pars ego Romanae: Magni clarissima proles,

595

Vel dominus rerum, vel tanti funeris heres.

Mens dubiis percussa pavet, rursusque parata est

Certos ferre metus. Hoc casibus eripe iuris,

Ne subiti caecique ruant: vel numina torque,

Vel tu parce deis, et Manibus exprime verum

600

Elysias resera sedes, ipsamque vocatam,

Quos petat e nobis, Mortem tibi coge fateri.

Non humilis labor est: dignum, quod quaerere cures,

Vel tibi, quo tanti praeponderet alea fati.

Impia vulgatae laetatur nomine famae

605

Thessalis, et contra: Si fata minora moveres,

Pronum erat, o iuvenis, quos velles, inquit, in actus

Invitos praebere deos. Conceditur arti,

Unam cum radiis presserunt sidera mortem,

Inseruisse moras: et, quamvis fecerit omnis

610

Stella senem, medios herbis abrumpimus annos.

At simul a prima descendit origine mundi

Caussarum series, atque omnia fata laborant,

Si quidquam mutare velis, unoque sub ictu

Stat genus humanum tunc, Thessala turba fatemur,

615

Plus fortuna potest. Sed si praenoscere casus

Contentus, facilesque aditus multique patebunt

Ad verum: tellus nobis, aetherque, chaosque,

Aequoraque, et campi, Rhodopaeaque saxa loquentur.

Sed pronum, cum tanta novae sit copia mortis,

620

Emathiis unum campis adtollere corpus,

Ut modo defuncti tepidique cadaveris ora

Plena voce sonent nec, membris sole perustis,

Auribus incertum feralis strideat umbra.

Dixerat: et noctis geminatis arte tenebris,

625

Moestum tecta caput squalenti nube, pererrat

Corpora caesorum, tumuli proiecta negatis.

Continuo fugere lupi, fugere revulsis

Unguibus impastae volucres, dum Thessala vatem

Eligilt et gelidas leto scrutata medullas

630

Pulmonis rigidi stantes sine vulnere fibras

Invenit, et vocem defuncto in corpore quaerit.

Fata peremptorum pendent iam multa virorum,

Quem superis revocasse velit. Si tollere totas

Tentasset campis acies, et reddere bello,

635

Cessissent leges Erebis monstroque potenti

Extractus Stygio populus pugnasset Averno.

Electum tandem traiecto gutture corpus

Ducit, et inserto laqueis feralibus unco,

Per scopolus miserum trahitur per saxa cadaver

640

Victurum: montisque cavi, quem tristis Erichtho

Damnarat sacris, alta sub rupe locatur.

Haud procul a Ditis caecis depressa cavernis

In praeceps subsedit humus: quam pallida pronis

Urguet silva comis, et nullo vertice coelum

645

Suspiciens, Phoebo non pervia taxus opacat.

Marcentes intus tenebrae, pallensque sub antris

Longa nocte situs; numquam, nisi carmine factum,

Lumen habet. Non Taenareis sic faucibus aer

Sedit iners, moestum mundi confine latentis,

650

Ac nostri: quo non metuant emittere manes

Tartarei reges, Nam quamvis Thessala vates

Vim faciat fatis, dubium est, quod traxerit illuc

Adspiciat Stygias, an quod descenderit, umbras.

Discolor et vario furialis cultus amictu

655

Induitur, vultusque aperitur, crine remoto,

Et coma vipereis substringitur horrida sertis.

Ut pavidos iuvenis comites, ipsumque trememtem

Conspicit, exanimi defixum lumina vultu:

Ponite, ait, trepida conceptos mente timores:

660

Iam nova, iam vera reddetur vita figura,

Ut quamvis pavidi possint audire loquentem.

Si vero Stygiosque lacus, ripamque sonantem

Ignibus ostendam, si me praesente videri

Eumenides possent, villosaque colla colubris

665

Cerberus excutiens, et vincti terga Gigantes,

Quis timor, ignavi, metuentes cernere manes?

Pectora tunc primum ferventi sanguine supplet

Vulneribus laxata novis: taboque medullas

Abluit: et virus large lunare ministrat,

670

Huc quidquid fetu genuit natura sinistro

Miscetur. Non spuma canum, quibus unda timori est,

Viscera non lyncis, non dirae nodus hyaenae

Defuit, et cervi pasti serpente medulla:

Non puppim retinens, Euro tendente rudentes,

675

In mediis echeneis aquis, oculique draconum,

Quaeque sonant feta tepefacta sub alite saxa:

Non Arabum volucer serpens, innataque rubris

Aequoribus custos pretiosae vipera conchae:

Aut viventis adhuc Libyci membrana cerastae,

680

Aut cinis Eoa positi Phoenicia in ara.

Quo postquam viles, nec habentes nomina pestes

Contulit: infando saturatas carmine frondes,

Et, quibus os dirum nascentibus inspuit, herbas

Addidit, et quidquid mundo dedit ipsa veneni:

685

Tunc vox, Lethaeos cunctis pollentior herbis

Excantare deos, confudit murmura primum

Dissona, et humanae multum discordia linguae.

Latratus habet illa canum, gemitumque luporum:

Quod trepidus bubo, quod strix nocturna queruntur,

690

Quod stridunt ululantque ferae, quod sibilat anguis,

Exprimit, et planctus illisae cautibus undae;

Silvarumque sonum, fractaeque tonitrua nubis.

Tot rerum vox una fuit. Mox cetera cantu

Explicat Haemonio, penetratque in Tartara lingua:

695

Eumenides, Stygiumque nefas, poenaeque nocentum:

Et Chaos innumeros avidum confundere mundos:

Et rector terrae, quem longa in saecula torquet

Mors dilata deum: Styx, et, quos nulla meretur

Thessalis Elysios: coelum matremque perosa

700

Persephone, nostraeque Hecates pars ultima, per quam

Manibus et mihi sunt tacitae commercia linguae:

Ianitor et sedis laxae, qui viscera saevo

Spargis nostra cani: repetitaque fila sorores

Tracturae: tuque o flagrantis portitor undae,

705

Iam lassate senex ad me redeuntibus umbris:

Exaudite preces, si vos satis ore nefando

Pollutoque voco, si numquam haec carmina fibris

Humanis ieiuna cano, si pectora plena

Saepe dedi, et lavi calido prosecta cerebro;

710

Si quis, cum vestris caput extaque lancibus, infans,

Imposui, victurus erat: parete precanti.

Non in Tartareo latitantem poscimus antro,

Adsuetamque dia tenebris, modo luce fugata

Descendentem animam: primo pallentis hiatu

715

Haeret adhuc Orci. Licet has exaudiat herbas

Ad manes ventura semel. Ducis omnia nato

Pompeiana canat nostri modo militis umbra,

Si bene de vobis civilia bella merentur.

Haec ubi fata caput spumantiaque ora levavit,

720

Adspicit adstantem proiecti corporis umbram,

Exanimes artus invisaque claustra timentem

Carceris antiqui. Pavet ire in pectus apertum

Visceraque, et ruptas letali volnere fibras.

Ah miser, extremum cui mortis munus inique

725

Eripitur, non posse mori. Miratur Erichtho

Has fatis licuisse moras, irataque morti

Verberat immotum vivo serpente cadaver:

Perque cavas terrae, quas egit carmine, rimas

Manibus illatrat, regnique silentia rupit:

730

Tisiphone, vocisque meae secura Megaera,

Non agitis saevis Erebi per inane flagellis

Infelicem animam? Iam vos ego nomine vero

Eliciam, Stygiasque canes in luce superna

Destituam: per busta sequar, per funera custos;

735

Expellam tumulis, abigam vos omnibus urnis.

Teque deis, ad quos alio procedere vultu

Ficta soles, Hecate, pallenti tabida forma

Ostendam, faciemque Erebi mutare vetabo.

Eloquar, immenso terrae sub pondere quae te

740

Contineant, Ennaea, dapes, qua foedere moestum

Regem noctis ames, quae te contagia passam

Noluerit revocare parens. Tibi, pessime mundi

Arbiter, immittam ruptis Titana cavernis,

Et subito feriere die. Paretis? an ille

745

Compellandus erit, quo numquam terra vocato

Non concussa tremit, qui Gorgona cernit apertam,

Verberibusque suis trepidam castigat Erinnyn,

Indespecta tenet vobis qui Tartara; cuius

Vos estis, superi; Stygias qui peierat undas?

750

Protinus adstrictus caluit cruor, atraque fovit

Vulnera, et in venas extremaque membra cucurrit.

Percussae gelido trepidant sub pectore fibrae:

Et nova desuetis subrepens vita medullis

Miscetur morti. Tunc omnis palpitat artus:

755

Tenduntur nervi: nec se tellure cadaver

Paulatim per membra levat, terraque repulsum est,

Erectumque simul. Distento lumina rictu

Nudantur. Nondum facies viventis in illo,

Iam morientis erat. Remanent pallorque rigorque;

The Soldier Speaks

760

Et stupet illatus mundo. Sed murmure nullo

Ora adstricta sonant. Vox illi linguaque tantum

Responsura datur. Dic, inquit Thessala, magna,

Quod iubeo, mercede mihi: nam vera locutum

Immunem toto mundi praestabimus aevo

765

Artibus Haemoniis: tali tua membra sepulcro,

Talibus exuram Stygio cum carmine silvis,

Ut nullos cantata magos exaudiat umbra.

Sit tanti, vixisse iterum: nec verba, nec herbae

Audebunt longae somnum tibi solvere Lethes,

770

A me morte data. Tripodas vatesque deorum

Sors obscura decet; certus discedat, ab umbris

Quisquis vera petit duraeque oracula mortis

Fortis adit. Ne parce, precor. Da nomina rebus,

Da loca, da vocem, qua mecum fata loquantur.

775

Addidit et carmen, quo, quidquid consulit, umbram

Scire dedit. Moestum, fletu manante, cadaver,

Tristia non equidem Parcarum stamina, dixit,

Respexi, tacitae revocatus ab aggere ripae:

Quod tamen e cunctis mihi noscere contigit umbris,

780

Effera Romanos agitat discordia manes,

Impiaque infernam ruperunt arma quietem.

Elysias alii sedes, ac Tartara moesta

Diversi liquere duces: quid fata pararent,

Hi fecere palam. Tristis felicibus umbris

785

Vultus erat. Vidi Decios, natumque patremque,

Lustrales bellis animas, flentemque Camillum,

Et Curios; Sullam de te, Fortuna, querentem.

Deplorat Libycis perituram Scipio terris

Infaustam sobolem. Maior, Carthaginis hostis,

790Non servituri moeret Cato fata nepotis.

Solum te Consul depulsis prime tyrannis

Brute pias inter gaudentem vidimus umbras.

Abruptis Catilina minax fractisque catenis

Exsulat, Mariique truces, nudique Cethegi.

795

Vidi ego laetantes, popularia nomina, Drusos;

Legibus immodicos, ausosque ingentia Gracchos.

Aeternis chalybum nodis, et carcere Ditis

Constrictae plausere manus, camposque piorum

Poscit turba nocens. Regni possessor inertis

800

Pallentes aperit sedes, abruptaque saxa

Asperat, et durum vinclis adamanta, paratque

Poenam victori. Refer haec solatia tecum,

O iuvenis, placido Manes patremque domumque

Exspectare sinu, regnique in parte serena

805

Pompeio servare locum. Nec gloria parvae

Sollicitet vitae: veniet, quae misceat omnes

Hora duces. Properate mori, magnoque superbi

Quamvis e parvis animo descendite bustis,

Et Romanorum manes calcate deorum.

810

Quem tumulum Nili, quem Tybridis adluat unda,

Quaeritur, et ducibus tantum de funere pugna est.

Tu fatum ne quaere tuum cognoscere: Parcae,

Me reticente, dabunt: tibi certior omnia vates

Ipse canet Siculis genitor Pompeius in arvis:

815

Ille quoque incertus, quo te vocet, unde repellat,

Quas iubeat vitare plagas, quae sidera mundi.

Europam miseri, Libyamque Asiamque timete:

Distribuit tumulos vestris Fortuna triumphis.

O miseranda domus, toto nihil orbe videbis

820

Tutius Emathia. Sic postquam fata peregit,

Stat vultu moestus tacito, mortemque reposcit.

Carminibus magicis opus est, herbisque, cadaver

Ut cadat, et nequeunt animam sibi reddere fata,

Consumto iam iure semel. Tum robore multo

825

Exstruit illa rogum: venit defunctus ad ignes;

Accensa iuvenem positum strue liquit Erichtho,

Tandem passa mori: Sextoque ad castra parentis

It comes: et coelo lucis ducente colorem,

Dum ferrent tutos intra tentoria gressus,

830

Iussa tenere diem densas nox praestitit umbras.

Latin
English