Book IX

Pompey’s Spirit

At non in Pharia manes iacuere favilla,

Nec cinis exiguus tantam compescuit umbram

Prosiluit busto, semustaque membra relinquens

Degeneremque rogum, sequitur convexa Tonantis,

5

Qua niger astriferis connectitur axibus aer,

Quaque patet terras inter lunaeque meatus,

(Semidei manes habitant, quos ignea virtus

Innocuos vita patientes aetheris imi

Fecit) et aeternos animam collegit in orbes.

10

Non illuc auro positi, nec ture sepulti

Perveniunt. Illic postquam se lumine vero

Implevit, stellasque vagas miratur, et astra

Fixa polis, vidit quanta sub nocte iaceret

Nostra dies, risitque sui ludibria trunci.

15

Hinc super Emathiae campos, et signa cruenti

Caesaris, ac sparsas volitavit in aequore classes;

Et scelerum vindex in sancto pectore Bruti

Sedit, et invicti posuit se mente Catonis.

Ille, ubi pendebant casus, dubiumque manebat,

20

Quem mundi dominum facerent civilia bella,

Oderat et Magnum, quamvis comes isset in arma,

Auspiciis raptus patriae ductuque senatus:

At post Thessalicas clades iam pectore toto

Pompeianus erat. Patriam tutore carentem

25

Excepit, populi trepidantia membra refovit,

Ignavis manibus proiectos reddidit enses,

Nec regnum cupiens gessit civilia bella,

Nec servire timens. Nil caussa fecit in armis

Ipse sua: totae post Magni funera partes

30

Libertatis erant: quas ne per litora fusas

Colligeret rapido victoria Caesaris actu,

Corcyrae secreta petit, ac mille carinis

Abstulit Emathiae secum fragmenta ruinae.

Quis ratibus tantis fugientia crederet ire

35

Agmina? quis pelagus victas arctasse carinas?

Dorida tunc Malean, et apertam Taenaron umbris,

Inde Cythera petit: Boreaque urgente carinas

Creta fugit: Dictaea legit, cedentibus undis,

Litora. Tunc ausum classi praecludere portus

40

Impulit ac saevas meritum Phycunta rapinas

Sparsit: et hinc placidis alto delabitur auris

In litus, Palinure, tuum: (neque enim aequore tantum

Ausonio monumenta tenes, portusque quietos

Testatur Libye Phrygio placuisse magistro;)

45

Cum procul ex alto tendentes vela carinae

Ancipites tenuere animos, sociosne malorum,

An veherent hostes. Praeceps facit omne timendum

Victor, et in nulla non creditur esse carina.

Ast illae puppes luctus planctusque ferebant,

Cornelia’s Grief

50

Et mala vel duri lacrimas motura Catonis.

Nam postquam frustra precibus Cornelia nautas

Privignique fugam tenuit, ne forte repulsus

Litoribus Phariis remearet in aequora truncus,

Ostenditque rogum non iusti flamma sepulchri:

55

Ergo indigna fui, dixit, Fortuna, marito

Accendisse rogum, gelidosque effusa per artus

Incubuisse viro? laceros exurere crines?

Membraque dispersi pelago componere Magni?

Vulneribus cunctis largos infundere fletus?

60

Ossibus et tepida vestes implere favilla,

Quidquid ab extincto licuisset tollere busto,

In templis sparsura deum? Sine funeris ullo

Ardet honore rogus: manis hoc Aegyptia forsan

Obtulit officium grave manibus. O bene nudi

65

Crassorum cineres ! Pompeio contigit igni

Invidia maiore deum. Similisne malorum

Sors mihi semper erit? numquam dare busta licebit

Coniugibus? numquam plenas plangemus ad urnas?

Quid porro tumulis opus est, aut ulla requiris

70

Instrumenta, dolor ? Non toto pectore portas

Impia Pompeium? non imis haeret imago

Visceribus? Quaerat cineres victura superstes.

Nunc tamen hinc longe qui fulget luce maligna

Ignis, adhuc aliquid. Phario de litore surgens,

75

Ostendit mihi, Magne, tui. Iam flamma resedit,

Pompeiumque ferens vanescit solis ad ortus

Fumus, et invisi tendunt mihi carbasa venti.

Non mihi nunc tellus Pompeio si qua triumphos

Victa dedit, non alta terens Capitolia currus

80

Gratior: elapsus felix de pectore Magnus;

Hunc volumus, quem Nilus habet, terraeque nocenti

Non haerere queror: crimen commendat arenas.

Linquere, si qua fides, Pelusia litora nolo.

Tu pete bellorum casus, et signa per orbem,

85

Sexte, paterna move: namque haec mandata reliquit

Pompeius vobis in nostra condita cura:

"Me cum fatalis leto damnaverit hora,

Excipite, o nati, bellum civile, nec umquam,

Dum tetris aliquis nostra de stirpe manebit,

90

Caesaribus regnare vacet. Vel sceptra, vel urbes

Libertate sua validas impellite fama

Nominis: has vobis partes, haec arma relinquo.

Inveniet classes, quisquis Pompeius in undas

Venerit: et noster nullis non gentibus heres

95

Bella dabit: tantum indomitos memoresque paterni

Iuris habete animos. Uni parere decebit,

Si faciet partes pro libertate, Catoni."

Exsolvi tibi, Magne, fidem; mandata peregi.

Insidiae valuere tuae, deceptaque vixi,

100

Ne mihi commissas auferrem perfida voces.

Iam nunc te per inane chaos, per Tartara, coniux,

Si sunt ulla, sequar: quam longo tradita leto,

Incertum est: poenas animae vivacis ab ipsa

Ante feram. Potuit cernens tua vulnera, Magne,

105

Non fugere in mortem: planctu concussa peribit,

Effluet in lacrimas; numquam veniemus ad enses,

Aut laqueos, aut praecipites per inania iactus.

Turpe, mori post te solo non posse dolore.

Sic ubi fata, caput ferali obduxit amictu,

110

Decrevitque pati tenebras, puppisque cavernis

Delituit: saevumque arcte complexa dolorem

Perfruitur lacrimis, et amat pro coniuge luctum.

Illam non fluctus stridensque rudentibus Eurus

Movit, et exsurgens ad summa pericula clamor:

115

Votaque sollicitis faciens contraria nautis,

Composita in mortem iacuit, favitque procellis.

Prima ratem Cypros spumantibus accipit undis:

Inde tenens pelagus, sed iam moderatior, Eurus

In Libycas egit sedes, et castra Catonis.

Mourning Pompey

120

Tristis, ut in multo mens est praesaga timore,

Adspexit patrios comites e litore Magnus,

Et fratrem: medias praeceps tunc fertur ad undas:

Dic ubi sit, germane, parens: stat summa caputque

Orbis, an occidimus? Romanaque Magnus ad umbras

125

Abstulit? Haec fatur: quem contra talia frater:

O felix, quem Sors alias dispersit in oras,

Quique nefas audis: oculos, germane, nocentes

Spectato genitore fero. Non Caesaris armis

Occubuit, dignoque perit auctore ruinae:

130

Rege sub impuro Nilotica rura tenente,

Hospitii fretus superis et munere tanto

In proavos, cecidit donati victima regni.

Vidi ego magnanimi lacerantes pectora patris:

Nec credens Pharium tantum potuisse tyrannum,

135

Litore Niliaco socerum iam stare putavi.

Sed me nec sanguis, nec tantum vulnera nostri

Adfecere senis, quantum gestata per urbem

Ora ducis, quae transfixo sublimia pilo

Vidimus: haec, fama est, oculis victoris iniqui

140

Servari; scelerisque fidem quaesisse tyrannum.

Nam corpus Phariaene canes avidaeque volucres

Distulerint, an furtivus, quem vidimus, ignis

Solverit, ignoro. Quaecumque iniuria fati

Abstulit hos artus, superis haec crimina dono:

145

Servata de parte queror. Cum talia Magnus

Audisset, non in gemitus lacrimasque dolorem

Effudit; iustaque furens pietate profatur:

Praecipitate rates e sicco litore, nautae;

Classis in adversos erumpat remige ventos:

150

Ite, duces, mecum: numquam civilibus armis

Tanta fuit merces, inhumatos condere manes,

Sanguine semiviri Magnum satiare tyranni.

Non ego Pellaeas arces, adytisque retectum

Corpus Alexandri pigra Mareotide mergam?

155

Non mihi pyramidum tumulis evulsus Amasis

Atque alii reges Nilo torrente natabunt?

Omnia dent poenas nudo tibi, Magne, sepulchra:

Evolvam busto iam numen gentibus Isin,

Et sacer in Magni cineres mactabitur Apis,

160

Et tectum lino spargam per vulgus Osirin,

Suppositisque deis uram caput. Has mihi poenas

Terra dabit: linquam vacuos cultoribus agros,

Nec, Nilus cui crescat, erit: solusque tenebis

Aegyptum populis, genitor, superisque fugatis.

165

Dixerat, et classem saevas rapiebat in undas.

Sed Cato laudatam iuvenis compescuit iram.

Interea totis, audito funere Magni,

Litoribus sonuit percussus planctibus aether:

Exemploque carens et nulli cognitus aevo

170

Luctus erat, mortem populos deflere potentis.

Sed magis, ut visa est, lacrimis exhausta, solutas

In vultus effusa comas, Cornelia puppi

Egrediens, rursus geminato verbere plangunt.

Ut primum in sociae pervenit litora terrae,

175

Collegit vestes, miserique insignia Magni,

Armaque, et impressas auro, quas gesserat olim,

Exuvias, pictasque togas, velamina summo

Ter conspecta Iovi, funestoque intulit igni.

Ille fuit miserae Magni cinis. Accipit omnis

180

Exemplum pietas, et toto litore busta

Surgunt, Thessalicis reddentia manibus ignem.

Sic, ubi, depastis submittere gramina campis

Et renovare parans hibernas Apulus herbas,

Igne fovet terras, simul et Garganus et arva

185

Vulturis et calidi lucent buceta Matini.

Non tamen ad Magni pervenit gratius umbras

Omne quod in superos audet convicia vulgus,

Pompeiumque deis obicit, quam pauca Catonis

Verba, sed a pleno venientia pectore veri.

190

Civis obit, inquit, multo maioribus impar

Nosse modum iuris, sed in hoc tamen utilis aevo,

Cui non ulla fuit isti reverentia, salva

Libertate potens, et solus plebe parata

Privatus servire sibi, rectorque senatus,

195

Sed regnantis, erat. Nil belli iure poposcit:

Quaeque dari voluit, voluit sibi posse negari.

Immodicas possedit opes, sed plura retentis

Intulit: invasit ferrum, sed ponere norat.

Praetulit arma togae: sed pacem armatus amavit.

200

Iuvit sumta ducem, iuvit dimissa potestas.

Casta domus, luxuque carens, corruptaque numquam

Fortuna domini. Clarum et venerabile nomen

Gentibus, et multum nostrae quod proderat urbi.

Olim vera fides, Sulla Marioque receptis,

205

Libertatis obit: Pompeio rebus ademto

Nunc et ficta perit. Non iam regnare pudebit:

Nec color imperii, nec frons erit ulla senatus.

O felix, cui summa dies fuit obvia victo,

Et cui quaerendos Pharium scelus obtulit enses!

210

Forsitan in soceri potuisset vivere regno.

Scire mori, sors prima viris, sed proxima cogi.

Et mihi, si fatis aliena in iura venimus,

Da talem, Fortuna, Iubam: non deprecor hosti

Servari, dum me servet cervice recisa.

215

Vocibus his maior, quam si Romana sonarent

Rostra ducis laudes, generosam venit ad umbram

Mortis honos. Fremit interea discordia vulgi

Castrorum, bellique piget post funera Magni,

Cum Tarchondimotus linquendi signa Catonis

220

Sustulit. Hunc rapta fugientem classe secutus

Litus in extremum, tali Cato voce notavit:

O numquam pacate Ciliae, iterumne rapinas

Vadis in aequoreas? Magnum Fortuna removit:

Cato Puts Down Rebellion

Iam pelago pirata redis. Tunc respicit omnes

225

In coetu motuque viros: quorum unus, aperta

Mente fugae, tali compellat voce regentem:

Nos, Cato, da veniam, Pompeii duxit in arma

Non belli civilis amor, partesque favore

Fecimus. Ille iacet, quem paci praetulit orbis,

230

Caussaque nostra perit: patrios permitte penates,

Desertamque domum, dulcesque revisere natos.

Nam quis erit finis, si nec Pharsalia, pugnas,

Nec Pompeius erit? Perierunt tempora vitae,

Mors eat in tutum: iustas sibi nostra senectus

235

Prospiciat flammas. Bellum civile sepulchra

Vix ducibus praestare potest. Non barbara victos

Regna manent: non Armenium mihi saeva minatur,

Aut Scythicum Fortuna iugum: sub iura togati

Civis eo. Quisquis Magno vivente secundus,

240

Hic mihi primus erit: sacris praestabitur umbris

Summus honor; dominum, quem clades cogit, habebo;

Nullum, Magne, ducem. Te solum in bella secutus,

Post te fata sequar: neque enim sperare secunda

Fas mihi, nec liceat. Fortuna cuncta tenentur

245

Caesaris: Emathium sparsit victoria ferrum.

Clausa fides miseris, et toto solus in orbe est,

Qui velit ac possit victis praestare salutem.

Pompeio scelus est bellum civile peremto,

Quo fuerat vivente fides. Si publica iura,

250

Si semper patriam sequeris, Cato, signa petamus,

Romanus quae consul habet. Sic ille profatus

Insiluit puppi, iuvenum comitante tumultu.

Actum Romanis fuerat de rebus, et omnis

Indiga servitii fervebat litore plebes.

255

Erupere ducis sacro de pectore voces:

Ergo pari voto gessisti bella, iuventus,

Tu quoque pro dominis, et Pompeiana fuisti,

Non Romana manus? Quod non in regna laboras,

Quod tibi, non ducibus, vivis morerisque, quod orbem

260

Adquiris nulli, quod iam tibi vincere tutum est,

Bella fugis, quaerisque iugum cervice vacante,

Et nescis sine rege pati? Nunc caussa pericli

Digna viris. Vestro potuit Pompeius abuti

Sanguine: nunc patriae iugulos ensesque negatis,

265

Cum prope libertas? Unum Fortuna reliquit

Iam tribus e dominis. Pudeat: plus regia Nili

Contulit in leges, et Parthi militis arcus.

Ite, o degeneres, Ptolemaei munus et arma

Spernite. Quis vestras ulla putet esse nocentes

270

Caede manus? Credet faciles sibi terga dedisse,

Credet ab Emathiis primos fugisse Philippis.

Vadite securi: meruistis indice vitam

Caesare, non armis, non obsidione subacti.

O famuli turpes, domini post fata prioris

275

Itis ad heredem. Cur non maiora mereri,

Quam vitam veniamque, libet? Rapiatur in undas

Infelix Magni coniunx, prolesque Metelli:

Ducite Pompeios: Ptolemaei vincite munus.

Nostra quoque inviso quisquis feret ora tyranno,

280

Non parva mercede dabit. Sciet ista iuventus

Cervicis pretio bene se mea signa secutam.

Quin agite, et magna meritum cum caede parate:

Ignavum scelus est tantum fuga. Dixit: et omnes

Haud aliter medio revocavit ab aequore puppes,

285

Quam, simul effetas linquunt examina ceras,

Atque oblita favi non miscent nexibus alas,

Sed sibi quaeque volat, nec iam degustat amarum

Desidiosa thymum: Phrygii sonus increpat aeris,

Adtonitae posuere fugam, studiumque laboris

290

Floriferi repetunt, et sparsi mellis amorem:

Gaudet in Hyblaeo securus gramine pastor

Divitias servasse casae: sic voce Catonis

Inculcata viris iusti patientia Martis.

Iamque acta belli non doctas ferre quietem

295

Constituit mentes serieque agitare laborum.

Primum litoreis miles lassatur arenis:

Proximus in muros et moenia Cyrenarum

Est labor: exclusus nulla se vindicat ira:

Poenaque de victis sola est, vicisse, Catoni.

300

Inde peti placuit Libyci contermina Maris

Regna Iubae; sed iter mediis natura vetabat

Syrtibus: has audax sperat sibi cedere virtus.

Syrtes vel, primam mundo natura

Cum daret, in dubio pelagi terraeque reliquit;

305

(Nam neque subsedit penitus, quo stagna profundi

Acciperet, nec se defendit ab aequore tellus;

Ambigua sed lege loci iacet invia sedes:

Aequora fracta vadis, abruptaque terra profundo,

Et post multa sonant proiecti litora fluctus.

310

Sic male deseruit, nullosque exegit in usus

Hanc partem natura sui.) vel plenior alto

Olim Syrtis erat pelago, penitusque natabat:

Sed rapidus Titan, ponto sua lumina pascens,

Aequora subduxit zonae vicina perustae:

315

Et nunc pontus adhuc Phoebo siccante repugnat.

Mox ubi damnosum radios admoverit aevum,

Tellus Syrtis erit: nam iam brevis unda superne

Innatat, et late periturum deficit aequor.

Ut primum remis actum mare propulit omne

320

Classis onus, densis fremuit niger imbribus Auster

In sua regna furens: tentatum classibus aequor

Turbine defendit, longeque a Syrtibus undas

Egit, et illato confregit litore pontum.

Tum quarum recto deprendit carbasa malo

325

Eripuit nautis; frustraque rudentibus ausis

Vela negare Noto, spatium vicere carinae,

Atque ultra proram tumuit sinus. Omnia si quis

Providus antennae suffixit lintea summae,

Vincitur, et nudis avertitur armamentis.

330

Sors melior classi, quae fluctibus incidit altis,

Et certo iactata mari. Quaecumque levatae

Arboribus caesis flatum effudere frementem,

Abstulit has ventis liber contraria volvens

Aestus, et obnixum victor detrudit in Austrum.

335

Has vada destituunt, atque interrupta profundo

Terra ferit puppes: dubioque obnoxia fato

Pars sedet una ratis, pars altera pendet in undis.

Tunc magis impactum brevius mare, terraque saevit

Obvia consurgens: quamvis elisus ab Austro,

340

Saepe tamen cumulos fluctus non vincit arenae.

Eminet in tergo pelagi procul omnibus arvis,

Inviolatus aqua, sicci iam pulveris agger;

Stant miseri nautae, terraeque haerente carina

Litora nulla vident. Sic partem intercipit aequor:

345

Pars ratium maior regimen clavumque secuta est,

Tuta fuga, nautasque loci sortita peritos,

Torpentem Tritonos adit illaesa paludem.

Hanc, ut fama, deus, quem toto litore pontus

Audit ventosa perflantem murmura concha,

350

Hanc et Pallas amat, patrio quae vertice nata

Terrarum primam Libyen (nam proxima coelo est,

Ut probat ipse calor) tetigit, stagnique quieta

Vultus vidit aqua, posuitque in margine plantas,

Et se dilecta Tritonida dixit ab unda.

355

Quam iuxta Lethon tacitus praelabitur amnis,

Infernis, ut fama, trahens oblivia venis:

Atque insopiti quondam tutela draconis,

Hesperidum pauper spoliatus frondibus hortus.

Invidus, annoso qui famam derogat aevo,

360

Qui vates ad vera vocat. Fuit aurea silva,

Divitiisque graves et fulvo germine rami:

Virgineusque chorus nitidi custodia luci,

Et numquam somno damnatus lumina serpens,

Robora complexus rutilo curvata metallo.

365

Abstulit arboribus pretium, nemorique laborem

Alcides: passusque inopes sine pondere ramos,

Retulit Argolico fulgentia poma tyranno.

His igitur depulsa locis, eiectaque classis

Syrtibus, haud ultra Garamantidas attigit undas:

370

Sed duce Pompeio Libyes melioris in oris

Mansit. At impatiens virtus haerere Catonis

Audet in ignotas agmen committere gentes,

Armorum fidens, et terra cingere Syrtim.

Haec eadem suadebat hiems, quae clauserat aequor;

Cato Plans a March Across Libya

375

Et spes imber erat, nimios metuentibus ignes:

Ut neque sole viam, nec duro frigore saevam,

Inde polo Libyes, hinc bruma temperet annus.

Atque ingressurus steriles sic fatur arenas:

O quibus una salus placuit mea castra secutis

380

Indomita cervice mori, componite mentes

Ad magnum virtutis opus summosque labores.

Vadimus in campos steriles, exustaque mundi,

Qua nimius Titan, et rarae in fontibus undae,

Siccaque letiferis squalent serpentibus arva,

385

Durum iter. Ad leges patriaeque ruentis amorem

Per mediam Libyen veniant, atque invia tentent,

Si quibus in nullo positum est evadere voto,

Si quibus ire sat est. Neque enim mihi fallere quemquam

Est animus, tectoque metu perducere vulgus.

390

Hi mihi sint comites, quos ipsa pericula ducent,

Qui, me teste, pati vel quae tristissima, pulchrum

Romanumque putant. At qui sponsore salutis

Miles eget, capiturque animae dulcedine, vadat

Ad dominum meliore via. Dum primus arenas

395

Ingrediar, primusque gradus in pulvere ponam,

Me calor aethereus feriat, mihi plena veneno

Occurrat serpens; fatoque pericula vestra

Praetentate meo: sitiat, quicumque bibentem

Viderit: aut umbras nemorum quicumque petentem,

400

Aestuet: aut equitem peditum praecedere turmas,

Deficiat; si quo fuerit discrimine notum,

Dux an miles eam. Serpens, sitis, ardor, arenae,

Dulcia virtuti: Gaudet patientia duris.

Laetius est, quoties magno sibi constat, honestum.

405

Sola potest Libye turbam praestare malorum,

Ut deceat fugisse viros. Sic ille paventes

Incendit virtute animos, et amore laborum,

Irreducemque viam deserto limite carpit:

Et, sacrum parvo nomen clausura sepulchro

410

Invasit Libye securi fata Catonis.

Tertia pars rerum Libye, si credere famae

Cuncta velis: at si ventos coelumque sequaris,

Pars erit Europae. Neque enim plus litora Nili,

Quam Scythicus Tanais primis a Gadibus absunt,

415

Unde Europa fugit Libyen, et litora flexu

Oceano fecere locum: sed maior in unam

Orbis abit Asiam. Nam cum communiter istae

Effundant Zephyrum, Boreae latus illa sinistrum

Contingens, dextrumque Noti, descendit in ortus,

420

Eurum sola tenens. Libycae quod fertile terrae est,

Vergit in occasus: sed et haec non fontibus ullis

Solvitur: Arctoos raris Aquilonibus imbres

Accipit, et nostris reficit sua rura serenis.

In nullas vitiatur opes; non aere neque auro

425

Excoquitur, nullo glebarum crimine, pura,

Et penitus terra est. Tantum Maurusia genti

Robora divitiae, quarum non noverat usum,

Sed citri contenta comis vivebat, et umbris.

In nemus ignotum nostrae venere secures,

430

Extremoque epulas mensasque petivimus orbe.

At quaecumque vagam Syrtim complectitur ora

Sub nimio porrecta die, vicina perusti

Aetheris, exurit messes, et pulvere Bacchum

Enecat, et nulla putris radice tenetur.

The Region of Syrtis

435

Temperies vitalis abest, et nulla sub illa

Cura Iovis terra est: Natura deside torpet

Orbis, et immotis annum non sentit arenis.

Hoc tam segne solum raras tamen exserit herbas,

Quas Nasamon gens dura legit, qui proxima ponto

440

Nudus rura tenet; quem mundi barbara damnis

Syrtis alit. Nam litoreis populator arenis

Imminet, et, nulla portus tangente carina,

Novit opes. Sic cum toto commercia mundo

Naufragiis Nasamones habent. Hac ire Catonem

445

Dura iubet virtus. Illic secura iuventus

Ventorum, nullasque timens tellure procellas,

Aequoreos est passa metus. Nam litore sicco,

Quam pelago, Syrtis violentius accipit Austrum.

Et terrae magis ille nocens. Non montibus illum

450

Adversis frangit Libye, scopulisque repulsum

Dissipat, et liquidas e turbine solvit in auras:

Nec ruit in silvas, annosaque robora torquens

Lassatur: patet omne solum, liberque meatu

Aeoliam rabiem totis exercet habenis:

455

Et non imbriferam contorto pulvere nubem

In flexum violentus agit: pars plurima terrae

Tollitur, et numquam resoluto vertice pendet.

Regna videt pauper Nasamon errantia vento,

Discussasque domos: volitantque a culmine raptae

460

Detecto Garamante casae. Non altius ignis

Rapta vehit: quantumque licet consurgere fumo,

Et violare diem, tantum tenet aera pulvis.

Tum quoque Romanum solito violentius agmen

Adgreditur, nullusque potest consistere miles,

465

Instabilis, raptis etiam, quas calcat, arenis.

Concuteret terras, orbemque a sede moveret,

Solida Libye compage et pondere duro

Clauderet exesis Austrum scopulosa cavernis:

Sed quia mobilibus facilis turbatur arenis,

470

Nusquam luctando stabilis manet: imaque tellus

Stat, quia summa fugit. Galeas et scuta virorum

Pilaque contorsit violento spiritus actu,

Intentusque tulit magni per inania coeli.

Illud in externa forsan longeque remota

475

Prodigium tellure fuit: delapsaque coelo

Arma timent gentes, hominumque erepta lacertis

A superis demissa putant. Sic illa profecto

Sacrifico cecidere Numae, quae lecta iuventus

Patricia cervice movet: spoliaverat Auster

480

Aut Boreas populos ancilia nostra ferentes.

Sic orbem torquente Noto Romana iuventus

Procubuit, metuensque rapi, constrinxit amictus,

Inseruitque manus terrae: nec pondere solo,

Sed nisu iacuit, vix sic immobilis Austro:

485

Qui super ingentes cumulos involvit arenae,

Atque operit tellure viros. Vix tollere miles

Membra valet, multo congestu pulveris haerens.

Adligat et stantes adfusae magnus arenae

Agger, et immoti terra surgente tenentur.

490

Saxa tulit penitus discussis proruta muris.

Effuditque procul, miranda sorte malorum:

Qui nullas videre domos, videre ruinas.

Iamque iter omne latet: nec sunt discrimina terrae

Ulla, nisi aetheriae medio velut aequore flammae.

495

Sideribus novere vias: nec sidera nota

Ostendit Libycae finitor circulus orae,

Multaque devexo terrarum margine celat.

Utque calor solvit, quem torserat aera ventus

Incensusque dies, manant sudoribus artus,

500

Arent ora siti: conspecta est parva maligna

Unda procul vena: quam vix e pulvere miles

Corripiens, patulum galeae confudit in orbem,

Cato Sets Off

Porrexitque duci. Squalebant pulvere fauces

Cunctorum: minimumque tenens dux ipse liquoris

505

Invidiosus erat. Mene, inquit, degener unum

Miles in hac turba vacuum virtute putasti?

Usque adeo mollis primisque caloribus impar

Sum visus? Quanto poena tu dignior ista es,

Qui, populo sitiente, bibas! Sic concitus ira

510

Excussit galeam, suffecitque omnibus unda.

Ventum erat ad templum, Libycis quod gentibus unum

Inculti Garamantes habent. Stat sortiger illic

Iupiter, ut memorant, sed non aut fulmina vibrans,

Aut similis nostro, sed tortis cornibus Ammon.

515

Non illic Libycae posuerunt ditia gentes

Templa, nec Eois splendent donaria gemmis.

Quamvis Aethiopum populis Arabumque beatis

Gentibus atque Indis unus sit Iupiter Ammon,

Pauper adhuc deus est, nullis violata per aevum

520

Divitiis delubra tenens: morumque priorum

Numen, Romano templum defendit ab auro.

Esse locis superos, testatur silva, per omnem

Sola virens Libyen. Nam quidquid pulvere sicco

Separat ardentem tepida Berenicida Lepti,

525

Ignorat frondes: solus nemus extulit Ammon.

Silvaram fons causa loco, qui putria terrae

Adligat, et domitas unda connectit arenas.

Sic quoque nil obstat Phoebo, cum cardine summo

Stat librata dies: truncum vix protegit arbor:

530

Tam brevis in medium radiis compellitur umbra.

Deprensum est, hunc esse locum, qua circulum alti

Solstitii medium signorum percutit orbem.

Non obliqua meant, nec Tauro Scorpius exit

Rectior, aut Aries donat sua tempora Librae,

535

Aut Astraea iubet lentos descendere Pisces.

Par Geminis Chiron, et idem quod Carcinos ardens

Humidus Aegoceros: nec plus Leo tollitur Urna.

At tibi, quaecumque es Libyco gens igne dirempta,

In Noton umbra cadit, quae nobis exit in Arcton:

540

Et segnis Cynosura subit: tu sicca profundo

Mergi plaustra putas, nullumque in vertice summo

Sidus habes immune mari; procul axis uterque est,

Et fuga signorum medio rapit omnia caelo.

Stabant ante fores populi, quos miserat Eos,

545

Cornigerique Iovis monitu nova fata petebant:

Sed Latio cessere duci: comitesque Catonem

Orant, exploret Libycum memorata per orbem

Numina, de fama tam longi iudicet aevi.

Maximus hortator scrutandi voce deorum

550

Eventus Labienus erat. Sors obtulit, inquit,

Cato Refuses to Question the Oracle

Et Fortuna viae tam magni numinis ora

Consiliumque dei: tanto duce possumus uti

Per Syrtes, bellique datos cognoscere casus.

Nam cui crediderim superos arcana daturos

555

Dicturosque magis, quam sancto vera Catoni?

Certe vita tibi semper directa supernas

Ad leges, sequerisque deum. Datur, ecce, loquendi

Cum Iove libertas: inquire in fata nefandi

Caesaris, et patriae venturos excute mores:

560

Iure suo populis uti legumque licebit,

An bellum civile perit. Tua pectora sacra

Voce reple: durae semper virtutis amator,

Quaere quid est virtus, et posce exemplar honesti.

Ille, deo plenus, tacita quem mente gerebat,

565

Effudit dignas adytis e pectore voces:

Quid quaeri, Labiene, iubes? an liber in armis

Occubuisse velim potius, quam regna videre?

An sit vita nihil, et longa? an differat aetas?

An noceat vis ulla bono? Fortunaque perdat

570

Opposita virtute minas? laudandaque velle

Sit satis, et numquam successu crescat honestum?

Scimus, et haec nobis non altius inseret Ammon.

Haeremus cuncti superis, temploque tacente,

Nil agimus nisi sponte dei: nec vocibus ullis

575

Numen eget: dixitque semel nascentibus auctor

Quidquid scire licet: steriles nec legit arenas,

Ut caneret paucis, mersitque hoc pulvere verum:

Estque dei sedes, ubi terra, et pontus, et aer,

Et coelum, et virtus. Superos quid quaerimus ultra?

580

Iuppiter est, quodcumque vides, quodcumque moveris.

Sortilegis egeant dubii, semperque futuris

Casibus ancipites: me non oracula certum,

Sed mors certa facit. Pavido fortique cadendum est:

Hoc satis est dixisse Iovem. Sic ille profatur:

585

Servataque fide templi, discedit ab aris,

Non exploratum populis Ammona relinquens.

Ipse manu sua pila gerens, praecedit anheli

Militis ora pedes: monstrat tolerare labores,

Non iubet: et nulla vehitur cervice supinus,

590

Carpentoque sedens. Somni parcissimus ipse est,

Ultimus haustor aquae. Cum tandem fonte reperto

Indiga conatur laticis potare iuventus,

Stat, dum lixa bibat. Si veris magna paratur

Fama bonis, et si successu nuda remoto

595

Inspicitur virtus, quidquid laudamus in ullo

Marching through Libya

Maiorum, Fortuna fuit. Quis Marte secundo,

Quis tantum meruit populorum sanguine nomen?

Hunc ego per Syrtes Libyaeque extrema triumphum

Ducere maluerim, quam ter Capitolia curru

600

Scandere Pompeii, quam frangere colla Iugurthae.

Ecce parens verus patriae, dignissimus aris,

Roma, tuis; per quem numquam iurare pudebit,

Et quem, si steteris umquam cervice soluta,

Tunc olim factura deum. Iam spissior ignis,

605

Et plaga, quam nullam superi mortalibus ultra

A medio fecere die, calcatur, et unda

Rarior: inventus mediis fons unus arenis

Largus aquae, sed quem serpentum turba tenebat

Vix capiente loco. Stabant in margine siccae

610

Aspides, in mediis sitiebant Dipsades undi.

Ductor, ut adspexit perituros fonte relicto,

Adloquitur: Vana specie conterrite leti,

Ne dubita, miles, tutos haurire liquores:

Noxia serpentum est admito sanguine pestis:

615

Morsu virus habent, et fatum dente minantur:

Pocula morte carent. Dixit, dubiumque venenum

Hausit: et in tota Libyae fons unus arena

Ille fuit, de quo primus sibi posceret undam.

Cur Libycus tantis exundet pestibus aer

620

Fertilis in mortes, aut quid secreta nocenti

Miscuerit natura solo, non cura laborque

Noster scire valet: nisi quod vulgata per orbem

Fabula pro vera decepit saecula causa.

Finibus extremis Libyes, ubi fervida tellus

625

Accipit Oceanum demisso sole calentem,

Squalebant late Phorcynidos arva Medusae,

Non nemorum protecta coma, non mollia sulco,

Sed dominae vultu conspectis aspera saxis,

Hoc primum natura nocens in corpore saevas

630

Eduxit pestes: illis e faucibus angues

Stridula fuderunt vibratis sibila linguis,

Femineae qui more comae per terga soluti,

Ipsa flagellabant gaudentis colla Medusae.

Surgunt adverse subrectae fronte colubrae,

635

Vipereumque fluit depexo crine venenum.

Hoc habet infelix, cunctis impune, Medusa,

Quod spectare licet. Nam rictus oraque monstri

Quis timuit? quem, qui recto se lumine vidit,

Passa Medusa mori est. Rapuit dubitantia fata,

640

Praevenitque metus: anima periere retenta

Membra, nec emissae riguere sub ossibus umbrae.

Eumenidum crines solos movere furores:

Cerberus Orpheo lenivit sibila cantu:

Amphitryoniades vidit, cum vinceret, Hydram;

645

Hoc monstrum timuit genitor, numenque secundum

Phorcus aquis, Cetoque parens, ipsaeque sorores

Gorgones: hoc potuit coelo pelagoque minari

Torporem insolitum, mundoque obducere terram.

E coelo volucres subito cum pondere lapsae:

650

In scopulis haesere ferae: vicina colentes

Aethiopum totae riguerunt marmore gentes.

Nullum animal visus patiens, ipsique retrorsum

Effusi faciem vitabant Gorgonos angues.

Illa sub Hesperiis stantem Titana columnis

655

In cautes Atlanta dedit: coeloque timente

Olim Phlegraeo stantes serpente gigantes,

Erexit montes, bellumque immane deorum

Pallados in medio confecit pectore Gorgon.

Quo postquam partu Danaes et divite nimbo

660

Ortum Parrhasiae vexerunt Persea pennae

Arcados auctoris citharae liquidaeque palaestrae,

Et subitus praepes Cyllenida sustulit harpen,

Harpen alterius monstri iam caede rubentem,

A Iove dilectae fuso custode iuvencae:

665

Auxilium volucri Pallas tulit innuba fratri,

Pacta caput monstri: terraeque in fine Libyssae

Persea Phoebeos converti iussit ad ortus,

Gorgonis averso sulcantem regna volatu:

Et clypeum laevae fulvo dedit aere nitentem,

670

In quo saxificam iussit spectare Medusam.

Quam sopor, aeternam tracturus morte quietem,

Obruit haud totam. Vigilat pars magna comarum,

Defenduntque caput praetenti crinibus hydri:

Pars iacet in medios vultus oculique tenebras.

675

Ipsa regit trepidum Pallas, dextraque tremente

Perseos aversi Cyllenida dirigit harpen,

Lata colubriferi rumpens confinia colli.

Quos habuit vultus hamati vulnere ferri

Caesa caput Gorgon! quanto spirasse veneno

680

Ora rear! quantumque oculos effundere mortis!

Nec Pallas spectare potest: vultusque gelassent

Perseos aversi, si non Tritonia densos

Sparsisset crines, texissetque ora colubri.

Aliger in coelum sic rapta Gorgone fugit.

685

Ille quidem pensabat iter, propiusque secabat

Aethera, si medias Europae scinderet urbes;

Pallas frugiferas iussit non laedere terras,

Et parci populis. Quis enim non praepete tanto

Aethera respiceret? Zephyro convertitur ales,

690

Itque super Libyen, quae, nullo consita cultu,

Sideribus Phoeboque vacat: premit orbita solis,

Exuritque solum; nec terra celsior ulla

Nox cadit in coelum, lunaeque meatibus obstat,

Si flexus oblita vagi per recta cucurrit

695

Signa, nec in Borean aut in Noton effugit umbram.

Illa tamen sterilis tellus, fecundaque nulli

Arva bono, virus stillantis tabe Medusae

Concipiunt, dirosque fero de sanguine rores,

Quos calor adiuvit, putrique incoxit arenae.

700

Hic, quae prima caput movit de pulvere tabes,

Aspida somniferam tumida cervice levavit.

Plenior huic sanguis et crassi gutta veneni

Decidit: in nulla plus est serpente coactum.

Ipsa caloris egens gelidum non transit in orbem

705

Sponte sua, Niloque tenus metitur arenas.

Sed quis erit nobis lucri pudor? inde petuntur

Huc Libycae mortes, et fecimus Aspida mercem.

Libyan Snakes

At non stare suum miseris passura cruorem,

Squamiferos ingens Haemorrhois explicat orbes:

710

Natus et, ambiguae coleret qui Syrtidos arva,

Chersydros, tractique via fumante Chelydri:

Et semper recto lapsurus limite Cenchris:

Pluribus ille notis variatam pingitur alvum,

Quam parvis tinctus maculis Thebanus Ophites.

715

Concolor exustis atque indiscretus arenis

Ammodytes: spinaque vagi torquente Cerastae:

Et Scytale, sparsis etiam nunc sola pruinis

Exuvias positura suas: et torrida Dipsas:

Et gravis in geminum vergens caput Amphisbaena:

720

Et Natrix violator aquae, Iaculique volucres,

Et contentus iter cauda sulcare Pareas:

Oraque distendens avidus spumantia Prester:

Ossaque dissolvens cum corpore tabificus Seps.

Sibilaque effundens cunctas terrentia pestes,

725

Ante venena nocens, late sibi submovet omne

Vulgus, et in vacua regnat Basiliscus arena.

Vos quoque, qui cunctis innoxia numina terris

Serpitis, aurato nitidi fulgore dracones,

Pestiferos ardens facit Africa. Ducitis altum

730

Aere cum pennis, armentaque tota secuti

Rumpitis ingentes amplexi verbere tauros:

Nec tutus spatio est elephas: datis omnia leto:

Nec vobis opus est ad noxia fata veneno.

Has inter pestes duro Cato milite siccum

735

Emetitur iter, tot tristia fata suorum

Insolitasque videns parvo cum vulnere mortes.

Signiferum iuvenem Tyrrheni sanguinis Aulum

Torta caput retro Dipsas calcata momordit.

Vix dolor aut sensus dentis fuit: ipsaque leti

740

Frons caret invidia, nec quidquam plaga minatur.

Ecce subit virus tacitum, carpitque medullas

Ignis edax, calidaque incendit viscera tabe.

Ebibit humorem circum vitalia fusum

Pestis, et in sicco linguam torrere palato

745

Coepit; defessos iret qui sudor in artus

Non fuit, atque oculos lacrimarum vena refugit.

Non decus imperii, non moesti iura Catonis

Ardentem tenuere virum, quin spargere signa

Auderet, totisque furens exquireret agris,

750

Quas poscebat aquas sitiens in corde venenum.

Ille vel in Tanain missus Rhodanumque Padumque

Arderet, Nilumque bibens per rura vagantem.

Accessit morti Libye, fatisque minorem

Famam Dipsas habet, terris adiuta perustis.

755

Scrutatur venas penitus squalentis arenae:

Nunc redit ad Syrtes, et fluctus accipit ore

Aequoreusque placet, sed non sibi sufficit, humor.

Nec sentit fatique genus mortemque veneni,

Sed putat esse sitim, ferroque aperire tumentes

760

Sustinuit venas, atque os implere cruore.

Iussit signa rapi propere Cato: discere nulli

Permissum est, hoc posse sitim. Sed tristior illa

Mors erat ante oculos: miserique in crure Sabelli

Seps stetit exiguus, quem flexo dente tenacem

765

Avulsitque manu, piloque adfixit arenis:

Parva modo serpens; sed qua non ulla cruentae

Tantum mortis habet. Nam plagae proxima circum

Fugit rapta cutis, pallentiaque ossa retexit.

Iamque sinu laxo nudum est sine corpore vulnus;

770

Membra natant sanie: surae fluxere: sine ullo

Tegmine poples erat: femorum quoque musculus omni

Liquitur, et nigra distillant inguina tabe.

Dissiluit stringens uterum membrana, fluuntque

Viscera: nec, quantum toto de corpore debet,

775

Effluit in terras: saevum sed membra venenum

Decoquit; in minimum mox contrahit omnia virus

Vincula nervorum, et laterum contexta, cavumque

Pectus, et abstrusum fibris vitalibus, omne

Quidquid homo est, aperit pestis. Natura profana

780

Morte patet: manant humeri fortesque lacerti:

Colla caputque fluunt. Calido non ocius Austro

Nix resoluta cadit, nec solem cera sequetur.

Parva loquor, corpus sanie stillasse perustum:

Hoc et flamma potet. Sed quis rogus abstulit ossa?

785

Haec quoque discedunt, putresque secuta medullas

Nulla manere sinunt rapidi vestigia fati.

Cyniphias inter pestes tibi palma nocendi est;

Eripiunt omnes animam, tu sola cadaver.

Ecce subit facies leto diversa fluenti.

790

Nasidium Marsi cultorem torridus agri

Percussit Prester. Illi rubor igneus ora

Succendit, tenditque cutem, pereunte figura,

Miscens cuncta tumor, toto iam corpore maior:

Humanumque egressa modum, super omnia membra

795

Efflatur sanies: late pollente veneno,

Ipse latet penitus congesto corpore mersus:

Nec lorica tenet distenti corporis auctum.

Spumeus accenso non sic exundat aheno

Undarum cumulis: nec tantos carbasa Coro

800

Curvavere sinus. Tumidos iam non capit artus

Informis globus, et confuso pondere truncus.

Intactum, volucrum rostris epulasque daturum

Haud impune feris, non ausi tradere busto,

Nondum stante modo, crescens fugere cadaver.

805

Sed maiora parant Libycae spectacula pestes.

Impressit dentes Haemorrhois aspera Tullo

Magnanimo iuveni, miratorique Catonis.

Utque solet pariter totis se effundere signis

Corycii pressura croci: sic omnia membra

810

Emisere simul rutilum pro sanguine virus.

Sanguis erant lacrimae: quaecumque foramina novit

Humor, ab his largus manat cruor: ore redundant,

Et patulae nares: sudor rubet: omnia plenis

Membra fluunt venis: totum est pro vulnere corpus,

815

At tibi, Leve miser, fixus praecordia pressit

Nilaca serpente cruor: nulloque dolore

Testatus morsus, subita caligine mortem

Accipis, et Stygias somno descendis ad umbras.

Non tam veloci corrumpunt pocula leto,

820

Stipite quae diro virgas mentita Sabinas

Toxica fatilegi carpunt matura Sabaei.

Ecce procul saevus sterilis se robore trunci

Torsit et immisit (iaculum vocat Africa) serpens:

Perque caput Paulli transactaque tempora fugit.

825

Nil ibi virus agit: rapuit cum vulnere fatum.

Deprensum est, quae funda rotat, quam lenta volarent.

Quam segnis Scythicae strideret arundinis aer.

Quid prodest miseri Basiliscus cuspide Murri

Transactus? Velox currit per tela venenum,

830

Invaditque manum: quam protinus ille retecto

Ense ferit, totoque simul demittit ab armo;

Exemplarque sui spectans miserabile leti

Stat tutus, pereunte manu. Quis fata putaret

Scorpion aut vires maturae mortis habere.

835

Ille minax nodis, et recto verbere saevus,

Teste tulit coelo victi decus Orionis.

Quis calcare tuas metuat, Solpuga, latebras?

Et tibi dant Stygiae ius in sua fila sorores.

Sic nec clara dies nec nox dabat atra quietem

840

Suspecta est miseris in qua tellure iacebant.

Nam neque congestae struxere cubilia frondes

Nec culmis crevere tori: sed corpora fatis

Expositi volvuntur humo, calidoque vapore

Adliciunt gelidas nocturno frigore pestes:

845

Innocuosque diu rictus torpente veneno

Inter membra fovent. Nec, quae mensura viarum,

Quisve modus, norant, coelo duce. Saepe querentes,

Reddite, di, clamant, miseris, quae fugimus, arma:

Reddite Thessaliam. Patimur cur segnia fata

850

In gladios iurata manus? Pro Caesare pugnant

Dipsades, et peragunt civilia bella cerastae.

Ire libet, qua zona rubens atque axis inustus

Solis equis: iuvat aetheriis adscribere caussis,

Quod peream, coeloque mori. Nil, Africa, de te,

855

Nec de te, natura, queror: tot monstra ferentem,

Gentibus ablatum, dederas serpentibus orbem:

Impatiensque solum Cereris, cultore negato,

Damnasti, atque homines voluisti deesse venenis.

In loca serpentum nos venimus: accipe poenas,

860

Tu, quisquis superum, commercia nostra perosus,

Hinc torrente plaga, dubiis hinc Syrtibus orbem

Abrumpens, medio posuisti limite mortes.

Per secreta tui bellum civile recessus

Vadit; et arcani miles tibi conscius orbis

865

Claustra petit mundi. Forsan maiora supersunt

Ingressis. Coeunt ignes stridentibus undis,

Et premitur natura poli. Sed longius istac

Nulla iacet tellus, quam fama cognita nobis

Tristia regna Iubae. Quaeremus forsitan istas

870

Serpentum terras; habet et solatia coelum:

Vivit adhuc aliquid. Patriae non arva requiro,

Europamque, alios soles, Asiamque, videntem:

Qua te parte poli, qua te tellure reliqui,

Africa? Cyrenis etiam nunc bruma rigebat.

875

Exiguane via legem convertimus anni?

Imus in adversos axes: evolvimur orbe:

Terga damus ferienda Noto. Nunc forsitan ipsa est

Sub pedibus iam Roma meis. Solatia fati

Haec petimus: veniant hostes, Caesarque sequatur,

880

Qua fugimus. Sic dura suos patientia questus

Exonerat: cogit tantos tolerare labores

Summa ducis virtus, qui nuda fusus arena

Excubat, atque omni Fortunam provocat hora.

Omnibus unus adest fatis; quocumque vocatur,

885

Advolat, atque ingens meritum maiusque salute

Contulit, in letum vires: puduitque gementem

Illo teste mori. Quod ius habuisset in ipsum

Ulla lues? Casus alieno pectore vincit

Spectatorque docet, magnos nil posse dolores.

890

Vix miseris serum tanto lassata periclo

Auxilium Fortuna dedit. Gens unica terras

Incolit a saevo serpentum innoxia morsu,

Marmaridae Psyili: par lingua potentibus herbis:

Ipse cruor tutus, nullumque admittere virus,

895

Vel cantu cessante, potest. Natura locorum

Iussit, ut immunes mixti serpentibus essent

Profuit in mediis sedem posuisse venenis

Pax illis cum morte data est. Fiducia tanta est

Sanguinis: in terras parvus cum decidit infans,

900

Ne qua sit externae Veneris mixtura timentes,

Letifera dubios explorant aspide partus.

Utque Iovis volucer, calido cum protulit ovo

Implumes natos, solis convertit ad ortus:

Qui potuere pati radios, et lumine recto

905

Sustinuere diem coeli, servantur in usus;

Qui Phoebo cessere, iacent: sic pignora gentis

Psyllus habet, si quis tactos non horruit angues,

Si quis donatis lusit serpentibus infans.

Nec solum gens illa sua contenta salute:

910

Excubat hospitibus, contraque nocentia monstra

Psyllus adest populis. Qui, tunc Romana secutus

Signa, simul iussit statui tentoria ductor,

Primum, quas valli spatium comprendit, arenas

Expurgat cantu, verbisque fugantibus angues.

915

Ultima castrorum medicatus circuit ignis.

Hic ebulum stridet, peregrinaque galbana sudant,

Et tamarix non laeta comis, Eoaque costus,

Et panacea potens, et Thessala centaurea:

Peucedanumque sonat flammis, Erycinaque thapsos;

920

Et larices fumoque gravem serpentibus urunt

Abrotanum, et longe nascentis cornua cervi.

Sic nox tuta viris. At si quis peste diurna

Fata trahit, tunc sunt magicae miracula gentis,

Psyllorumque ingens et rapti pugna veneni.

925

Nam primum tacta designat membra saliva,

Quae cohibet virus, retinetque in vulnere pestem.

Plurima tum volvit spumanti carmina lingua

Murmure continuo, nec dant suspiria cursus

Vulneris, aut minimum patiuntur fata tacere.

930

Saepe quidem pestis nigris inserta medullis

Excantata fugit: sed si quod tardius audit

Virus, et elicitum iussumque exire repugnat,

tunc superincumbens pallentia vulnera lambit,

Ore venena trahens, et siccat dentibus artus,

935

Extractamque tenens gelido de corpore mortem

Exspuit: et cuius morsus superaverit anguis,

Iam promtum Psyllis vel gustu nosse veneni.

Hoc igitur melior tandem Romana iuventus

Auxilio, late squalentibus errat in arvis.

940

Bis positis Phoebe flammis, bis luce recepta

Vidit arenivagum surgens fugiensque Catonem.

Iamque illis magis atque magis durescere pulvis

Coepit, et in terram Libye spissata reverti.

Iamque procul rarae nemorum se tollere frondes:

945

Surgere congesto non culta mapalia culmo.

Quanta dedit miseris melioris gaudia terrae,

Cum primum saevos contra videre leones!

Proxima Leptis erat, cuius statione quietam

Exegere hiemem, nimbis flammisque carentem.

950

Caesar ut Emathia satiatus clade recessit,

Caetera curarum proiecit pondera, soli

Intentus genero: cuius vestigia frustra

Terris sparsa legens, fama duce tendit in undas,

Threiciasque legit fauces, et amore notatum

955

Aequor, et Heroas lacrimoso litore turres,

Qua pelago nomen Nepheleias abstulit Helle.

Caesar Visits Antiquity

Non Asiam brevioris aquae disterminat usquam

Fluctus ab Europa, quamvis Byzantion arcto

Pontus et ostriferam dirimat Chalcedona cursu,

960

Euxinumque ferens parvo ruat ore Propontis.

Sigeasque petit famae mirator arenas,

Et Simoentis aquas, et Graio nobile busto

Rhoetion, et multum debentes vatibus umbras.

Circuit exustae nomen memorabile Troiae,

965

Magnaque Phoebei quaerit vestigia muri.

Iam silvae steriles et putres robore trunci

Assaraci pressere domos, et templa deorum

Iam lassa radice tenent: ac tota teguntur

Pergama dumetis: etiam periere ruinae.

970

Adspicit Hesiones scopulos, silvasque latentes,

Anchisae thalamos; quo iudex sederit antro:

Unde puer raptus coelo: quo vertice Nais

Luserit Oenone: nullum est sine nomine saxum.

Inscius in sicco serpentem pulvere rivum

975

Transierat, qui Xanthus erat. Securus in alto

Gramine ponebat gressus; Phryx incola manes

Hectoreos calcare vetat. Discussa iacebant

Saxa, nec ullius faciem servantia sacri;

Herceas, monstrator ait, non respicis aras?

980

O sacer et magnus vatum labor, omnia fato

Eripis, et populis donas mortalibus aevum.

Invidia sacrae, Caesar, ne tangere famae:

Nam, si quid Latiis fas est promittere Musis,

Quantum Smyrnaei durabunt vatis honores,

985

Venturi me teque legent: Pharsalia nostra

Vivet, et a nullo tenebris damnabimur aevo.

Ut ducis implevit visus veneranda vetustas,

Erexit subitas congestu cespitis aras,

Votaque thuricremos non irrita fudit in ignes.

990

Di cinerum, Phrygias colitis quicumque ruinas,

Aeneaeque mei, quos nunc Lavinia sedes

Servat et Alba, lares, et quorum lucet in aris

Ignis adhuc Phrygius, nullique adspecta virorum

Pallas, in abstruso pignus memorabile templo,

995

Gentis Iuleae vestris clarissimus aris

Dat pia tura nepos, et vos in sede priori

Caesar Goes to Egypt

Rite vocat: date felices in cetera cursus.

Restituam populos: grata vice moenia reddent

Ausonidae Phrygibus, Romanaque Pergama surgent.

1000

Sic fatus, repetit classes, et tota secundis

Vela dedit Coris; avidusque urgente procella

Iliacas pensare moras, Asiamque potentem

Praevehitur, pelagoque Rhodon spumante reliquit.

Septima nox, Zephyro numquam laxante rudentes,

1005

Ostendit Phariis Aegyptia litora flammis.

Sed prius orta dies nocturnam lampada texit,

Quam tutas intraret aquas. Ibi plena tumultu

Litora, et incerto turbatas murmure voces

Accipit: ac, dubiis veritus se credere regnis,

1010

Abstinuit tellure rates. Sed dira satelles

Regis dona ferens, medium provectus in aequor,

Colla gerit Magni, Phario velamine tecta,

Ac prius infanda commendat crimina voce:

Terrarum domitor, Romanae maxime gentis,

1015

Et, quod adhuc nescis, genero secure perempto;

Rex tibi Pellaeus terrae pelagique labores

Donat et, Emathiis quod solum defuit armis,

Exhibet: absenti bellum civile peractum est.

Thessalicas Magnus quarens reparare ruinas,

1020

Ense iacet nostro: tanto te pignore, Caesar,

Emimus: hoc tecum percussum est sanguine foedus.

The Gift of Pompey’s Head

Accipe regna Phari, nullo quaesita cruore:

Accipe Niliaci ius gurgitis: accipe, quidquid

Pro Magni cervice dares; dignumque clientem

1025

Castris crede tuis, cui tantum fata licere

In generum voluere tuum. Nec vile putaris

Hoc meritum, nobis facili quod caede peractum est.

Hospes avitus erat: depulso sceptra parenti

Reddiderat. Quid plura feram? tu nomina tanto

1030

Invenies operi, vel famam consule mundi.

Si scelus est, plus te nobis debere fateris,

Quod scelus hoc non ipse facis. Sic fatus, opertum

Detexit tenuitque caput. Iam languida morte

Effigies habitum noti mutaverat oris.

1035

Non primo Caesar damnavit munera vis,

Avertitque oculos: vultus, dum crederet, haesit.

Utque fidem vidit sceleris, tutumque putavit

Iam bonus esse socer; lacrimas non sponte cadentes

Effudit, gemitusque expressit pectore laeto,

1040

Non aliter manifesta putans abscondere mentis

Gaudia, quam lacrimis: meritumque immane tyranni

Destruit, et generi mavult lugere revulsum,

Quam debere, caput. Qui duro membra senatus

Calcarat vultu, qui sicco lumine campos

1045

Viderat Emathios, uni tibi, Magne, negare

Non audet gemitus. O sors durissima fati!

Hunccine tu, Caesar, scelerato Marte petisti,

Qui tibi flendus erat? Non mixti foedera tangunt

Te generis, nec nata iubet moerere neposque?

1050

Credis apud populos Pompeii nomen amantes

Hoc castris prodesse tuis? Fortasse tyranni

Tangeris invidia, captique in viscera Magni

Hoc aliis licuisse doles, quererisque perisse

Vindictam belli, raptumque e iure superbi

1055

Victoris generum. Quisquis te flere coegit

Impetus, a vera longe pietate recessit.

Scilicet hoc animo terras atque aequora lustras,

Necubi suppressus pereat gener? O bene rapta

Arbitrio mors ista tuo! Quam magna remisit

1060

Crimina Romano tristis Fortuna pudori,

Quod te non passa est misereri, perfide, Magni

Viventis! Nec non his fallere vocibus audet,

Adquiritque fidem simulati fronte doloris:

Aufer ab adspectu nostro funesta, satelles,

1065

Regis dona tui: peius de Caesare vestrum,

Quam de Pompeio, meruit scelus. Unica belli

Praemia civilis, victis donare salutem,

Perdidimus. Quodsi Phario germana tyranno

Non invisa foret, potuissem reddere regi,

1070

Quod meruit, fratrique tuum pro munere tali

Misissem, Cleopatra, caput. Secreta quid arma

Movit, et inseruit nostro sua tela labori?

Ergo in Thessalicis Pellaeo fecimus arvis

Ius gladio? vestris quaesita licentia regnis?

1075

Non tuleram Magnum mecum Romana regentem:

Te, Ptolemaee, feram? Frustra civilibus armis

Miscuimus gentes, si qua est hoc orbe potestas

Altera, quam Caesar: si tellus ulla duorum est.

Vertissem Latias a vestro litore proras:

1080

Famae cura vetat, ne non damnasse cruentam,

Sed videar timuisse, Pharon. Nec fallere vos me

Credite victorem. Nobis quoque tale paratum

Litoris hospitium. Ne sic mea colla gerantur,

Thessaliae Fortuna facit. Maiore profecto,

1085

Quam metui poterat, discrimine gessimus arma;

Exsilium generique minas Romamque timebam:

Poena fugae Ptolemaeus erat. Sed parcimus annis,

Donamusque nefas. Sciat hac pro caede tyrannus

Nil venia plus posse dari. Vos condite busto

1090

Tanti colla ducis: sed non, ut crimina solum

Vestra tegat tellus; iusto date thura sepulchro

Et placate caput, cineresque in litore fusos

Colligite, atque unam sparsis date manibus urnam.

Sentiat adventum soceri, vocesque querentis

1095

Audiat umbra pias. Dum nobis omnia praefert,

Dum vitam Phario mavult debere clienti,

Laeta dies rapta est populis: concordia mundo

Nostra perit. Caruere deis mea vota secundis,

Ut te complexus, positis felicibus armis,

1100

Adfectus abs te veteres vitamque rogarem,

Magne, tuam: dignaque satis mercede laborum

Contentus, par esse tibi, tunc pace fideli

Fecissem, ut victus posses ignoscere divis

Fecisses, ut Roma mihi. Nec, talia fatus,

1105

Invenit fletus comitem, nec turba querenti

Credidit: abscondunt gemitus, et pectora laeta

Fronte tegunt, hilaresque nefas spectare cruentum

(O bona libertas!) cum Caesar lugeat, audeat.

Latin
English